Nahl Suresi 69. Ayet

“İlham etti” şeklinde çevirdiğimiz evhâ fiilinin türetildiği vahiy kavramı [farklı anlamları için bk. “Tefsire Giriş” bölümü, “I. Kur’ân-ı Kerîm A) Tanımı ve özellikleri 2. Vahiy” başlığı] burada “canlının kendisine yararlı olanları alması, zararlılardan sakınması ve kendi geçimini sağlaması hususunda muhtaç olduğu becerileri Allah Teâlâ’nın onda yaratması” anlamındaki ilham karşılığında kullanılmıştır (Ebû Bekir İbnü’l-Arabî, III, 1156). Psikolojide buna içgüdü denmektedir. Arıya yapması ilham edilen “yuvalar”dan maksat, arıların ağaç kovukları gibi uygun doğal mekânlarda veya insanların özel olarak hazırladığı kovanlarda kendi ürünleriyle oluşturdukları petekler ve her petekte bulunan altıgen gözcüklerdir. Bal arısı, Allah’ın verdiği ilham veya içgüdü sayesinde, bizzat kendisinin ürettiği bal mumuyla kendi yuvasını yapmakta, dalak içine milimetrik ölçülerle altıgen prizma şeklinde gözcükler yerleştirmektedir. Âyetteki deyimiyle “her türlü besleyici ürünler”den nektar denilen bal ham maddesi ve çiçek tozu toplayarak bunları hem kendi tüketimi için hem de bal ve bal mumu yapmak için değerlendirmektedir. Bu arada meyve, sebze ve ekinlerde tozlaşmayı sağlama konusunda da bütün diğer böceklerin toplamından daha fazla iş görmektedir. Âyette arının ürettiği madde için “şerâb” (şerbet) kelimesinin kullanılması ilgi çekicidir. Arı topladığı nektarı, normal midesinden ayrı, özel olarak bu maksatla yaratılmış bulunan bal midesine toplayıp kovana taşımakta; burada bir genç arı bu maddeyi hortumuyla emip kendi midesine aktarmakta ve onu şerbet kıvamına gelecek şekilde işleme tâbi tutmaktadır. Artık bal hâsıl olmuştur; bundan sonra şerbet peteklerde bir süre havalandırılarak katılaşması sağlandıktan sonra, üzeri bal mumuyla kapatılıp izole edilmek suretiyle bozulması önlenir. Böylece Allah’ın lutuf ve ihsanıyla insanlar için besleyiciliği yanında şifa değeri de taşıyan yeni bir besin daha ortaya çıkmış olur. Bütün bunlar olağan üstü bir sanat kabiliyetinin tezahürü olup Allah’ın yaratıcı kudretini ve hikmetini hesaba katmadan, basit bir hayvanın böyle bir eseri ve ürünü nasıl meydana getirebildiği sorusunu cevaplandırmak mümkün değildir. “İşte bunda dadüşünen bir topluluk için delil bulunmaktadır.” Kurtubî’ye göre âyetin “Onda (balda) insanlara şifa var” meâlinde-ki kısmı, bazı mutasavvıfların, “Velîlik makamına ulaşmak için belâlara razı olmak gerekir, velîye tedavi câiz değildir” şeklindeki fikrini çürüt-mektedir (X, 145-146). Balın şifalı olduğuna dair bazı hadisler de rivayet edilmiştir (bk. İbn Kesîr, IV, 501-503; Şevkânî, III, 200); ayrıca modern tıpta da bileşimindeki sakaroz, friktoz, protein, asit, organik ve madenî maddeler dolayısıyla balın hem şifa verici hem de koruyucu bir özelliğe sahip olduğu kabul edilmektedir. “Rabbinin koyduğu kanunlara boyun eğerek çizdiği yollardan git!” şeklinde çevirdiğimiz cümle, arıların uçuşlarında izlediği yolların da farklılığına ve ilginçliğine dikkat çekmektedir. 1940’larda yapılan bir tesbite göre arılar, genellikle güneşin konumundan yararlanarak yönlerini ayarlamakta; ayrıca rüzgârın yönü, dünyanın manyetik alanı gibi başka imkânlardan da yararlanmaktadır. Arıların, kovan üzerinde daire veya 8 çizerek birbirlerine yol tarif ettikleri, çiçek alanları hakkında bilgi aktardıkları, bu bilgileri alan diğer arıların, bilmedikleri çiçek alanlarını kolaylıkla buldukları, dönüşlerinde ise “arı hattı” denilen en kestirme yolu kullandıkları da bilinmektedir.

Bu ayetlerdeki hitapların dişi kalıpta getirilmesi, bal yapımında dişi arıların etkinliğine dikkat çeken, buna işaret eden mucizevî bir bilgidir.  

[273] Vahy çeşitleri hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XI, 17-19.  

1- Rabb'inin sana bildirdiği/öğrettiği güzergâha uyarak çiçekten çiçeğe dolaş. 2- Sıvı.  

Bal arılarının diğer böceklerden farklı tarafı, onlar içgüdüleriyle değil de tamamen sevk-i ilahi ile hareket ederler. Yani bal arısının bal yapacağı çiçeği bilmesi ve bulması ve bunun için çok uzaklara kadar gitmesi bir içgüdünün değil, ilahi sevkin neticesidir.  

Besin ve vitamin açısından alabildiğine zengin olan balın bazı allerjilere ve rahatsızlıklara ilaç oluşu bilinen bir gerçektir. Arı usta bir mimardır; petek gibi optimal ekonominin geometrik örneğini inşa ederek bal stoku için minimum miktarda balmumu harcar. Bir ecza profesörüdür; ağzındaki laboratuvarda bal gibi bir ilacı üretir. Kuyruğunda düşmanlarına karşı kimyasal silah taşıyan bir intihar komandosudur. Diğer arılarla güneş ışığı ve kreografi yoluyla haberleşip yol bulan usta bir pilottur, bir helikopterdir. Binlerce kovandaşıyla birlikte barış ve düzen içinde çalışan dürüst bir işçidir. Bu küçücük böcek, daha nice hüneriyle Yaratıcısının büyüklüğüne tanıklık eden bir ayettir.  

[4] Ona öğretti.[5] Yahut yola münkat olarak git[6] Yani Rabbinin öğrettiği yollarda bal yapmak için git.  

1 Âyetin bu bölümü: “...Rabbinin sana (öğrettiği) yaylım yollarına gir...” şeklinde de tercüme edilebilir.  

[2154] Vahyin bu türü fıtrat bilgisi olan güdüsel bilgi dağarcığıdır. Arılar bu bilgi sayesinde günde ortalama yirmi bin çiçeği dolaşır, iki aylık ömründe iki bin kilometre yol yapar ve yaklaşık elli gram bal üretirler. [2155] Zımnen: Ortalama ömrü 60 gün olan arı, kendisi için konulan fıtrat kanununa tâbi olarak verilen nimeti iyiyi elde etmede kullanıyor. İnsan akıllı bir varlık olduğu hâlde, nasıl olur da kendine emanet edilen nimeti kendi aleyhine kullanır?  

Allah'ın, arıya vahyetmesi, ona verdiği içgüdüyü gösterir. Arının karnından çıkan bal da gerçekten insanın birçok derdine devâdır.  

(15) Balarısının bizimle olan ilişkilerinin asıl can alıcı yönü, baldan ziyade, ürün tarafındadır. Balarısı olmasaydı, bugün bildiğimiz meyve ve sebzeden pek çoğunu tanıyamayacak, sadece birkaç tahıl cinsiyle yetinmek zorunda kalacaktık. Çünkü bunların tozlaşması tamamen denecek ölçüde balarısına bağlıdır. Âyette de “çiçekler” yerine “ürünler” denilmiş olmasında bu sonuca işaret vardır.(16) Bal mucizesinin en önemli aşamalarından biri de, arıların çiçek tarlalarına giderken ve dönerken izlediği yollarla ilgilidir. Güneşi referans alarak, Güneşin her an değişen konumuna göre hesaplarda ayarlama yaparak, hattâ bulutların arkasında gizlenmiş Güneşin yerini de belirleyerek, bundan başka yerin manyetik alanı, yerçekimi ve polarizasyon düzlemi gibi, “Rablerinin onlara müyesser kıldığı” diğer yollardan yararlanarak balarılarının birbirlerinden adres alıp vermeleri, hâlâ sırları çözülmeye devam eden bir mucizeler yumağıdır.(17) Âyetteki ibare “onların karınlarından” şeklinde olduğu gibi, “onun karınlarından” şeklinde de anlaşılabilir ki, her ikisi de doğrudur. Çünkü balarılarının bir değil, iki midesi vardır. Ayrıca, çiçeklerden nektar toplayarak midesinde saklayan arı, kovana geldikten sonra bunu başka bir arının midesine aktarır ve balı bu ikinci arı yapar. Böylece, balın her damlası çift mideli arılardan ikisinin karınlarından çıkmış olur.(18) Arının karnından çıktığı haliyle, bal henüz bir şerbet kıvamındadır. Daha sonra bu şerbet kurutularak bildiğimiz bal kıvamına getirilir ve ondan sonra peteklerin üzeri örtülür.(19) Balın şifa verici özelliğiyle ilgili olarak tıp dünyasında hergün yeni bir buluşun yapıldığını söylersek abartmış olmayız. Bugün yaraların iyileştirilmesi başta olmak üzere, mide ve bağırsak iltihapları, kronik ishal, astım, allerjik nezle, boğaz ve burun iltihaplanmaları, deri hastalıkları, göz hastalıkları, mantarlar ve diş çürükleri gibi pek çok konuda modern tıp bala bir tedavi aracı olarak başvurmaktadır.