Bakara Suresi 240. Ayet

Yukarıda açıklanan 234. âyette kocası vefat eden kadınların dört ay on gün bekleyecekleri (iddet), bu müddet içinde evlenmelerinin câiz olmadığı ifade buyurulmuştu. Mushaf sırasında daha sonra gelen, fakat farklı bir hüküm getiren bu âyetle onu bağdaştırma konusunda farklı yorumlar yapılmıştır. Çoğunluğa göre bu âyet, nüzûlü daha sonra olan 234. âyet veya miras âyetiyle neshedilmiştir. Nitekim Abdullah b. Zübeyr, mushafı yeniden yazdıran Hz. Osman’a, “Bunu bir başka âyet neshetti, hükmünü kaldırdı, buraya niçin yazdırıyorsun?” demiş, Hz. Osman da ona, “Kur’an’da bulunan hiçbir şeyin yerini değiştiremem” cevabını vermişti (Buhârî, “Tefsîr”, 2:41). Mücahid’in, nesih iddiasını kısmen ortadan kaldıran farklı bir yorumu vardır. Buna göre Allah Teâlâ kocası vefat eden kadının, evinden çıkmadan dört ay on gün iddet beklemesini farz kılmıştır. Sonra 240. âyet gelmiş, müddetin bir yıla çıkarılması kocanın vasiyetine bağlı olarak meşrû kılınmış, kadın da bu vasiyete uyup uymamakta serbest bırakılmıştır. Buna göre âyet dört ay on gün koca evinde iddet geçirme hükmünü kaldırmış değildir. Buna ek olarak ihtiyarî bir iddet ve oturma hakkı getirmiştir. İbn Abbas’a göre bu âyet, koca evinde iddet geçirme mecburiyetini kaldırmıştır. Kadın iddetini dilediği yerde geçirebilir (Buhârî, “Tefsîr”, 2:41). Şah Veliyyullah’ın yorumuna göre kocanın –ölmeden önce– eşinin bir yıl evinde kalmasını ve nafakasının teminini vasiyet etmesi câiz veya müstehaptır, karısı ise bu vasiyeti uygulama konusunda serbesttir (el-Fevzü’l-kebîr, s. 24). Bu yoruma göre burada, sonra gelen âyet ve hadislerin, “öncekilerin hükmünü tamamen yürürlükten kaldırması” şeklinde bir nesih söz konusu olmayıp “geneli özelleştirme, vâcibi müstehaba çevirme...” kabilinden bir tâdil (bu mânada değiştirme) vardır. Âyetlerle yukarıda nakledilen rivayetlerden bizim çıkardığımız sonuç şudur: 234. âyet, kocası vefat eden kadının iddetini bir yıldan dört ay on güne indirmiştir. Meşrû ve mâkul bir mazeret bulunmadıkça kadın bu iddeti kocasının hânesinde geçirecektir. Miras âyeti ona mirastan hak verdiği için ve tereke de vârislere intikal etmiş bulunduğu (kocasının mülkiyetinden çıktığı) için iddet esnasında terekeden nafaka hakkı yoktur. Kadının malî durumu müsait olmazsa nafakası genel kurallara göre ilgili ve borçlu yakınları tarafından karşılanacaktır. Kocasının “zevcesinin bir yıl evinden çıkarılmamasını” vasiyet etmesi teşvik edilmiş (müstehap), kadın da dört ay on günden sonraki kısmı koca evinde geçirip geçirmeme konusunda serbest bırakılmıştır.

Bu ayet Bakara 2:234’ten farklı bir konuyu, eşi ölen bir hanımın bir yıl süreyle evden zorla çıkarılmaması hükmünü içermektedir.  

[Not: Bu vasiyet, miras ayetiyle nesh edilip yeniden düzenlenmiştir.]  

240.İshak bin Rahuye`nin Tefsir`inde Mukatil bin Hibban`dan rivayet ettiğine göre Taif halkından olan ve erkek ve kız çocukları bulunan bir adam Medine`ye geldi. Beraberinde anne babasıyla hanımı da vardı. Bu adam Medine`de vefat etti ve kendisi için ne yapılacağı konusunda Resulullah (a.s.)`a müracaat edildi. Resulullah (a.s.) anne ve babasına (mirasından) iyilik üzere bir şeyler verdi. Çocuklarına da bir şeyler verdi. Hanımına ise bir şey vermedi ama diğerlerine onun için bir yıla kadar kocasının mirasından harcamada bulunmaları emredildi. Bu ayeti kerime de bununla ilgili olarak indirildi.53.Bu hüküm, miras ayetleri ile neshedilmiştir. Çünkü miras ayetlerinde hanımların mirastaki haklarının ne olduğu da bildirilmektedir. Ayeti kerimede "dışarı çıkarılmaksızın" denilirken kastedilen evlerini terketmemeleridir. Yoksa evde mahpus kalma anlamı kastedilmiyor.  

[5] Nikâh için zinetlenme, gibi.[6] Velilere hitaptır.[7] Nafakaları kat'etmede, harice bırakmada.[8] Muhalefet edene ukubet eder, ef'al-i hikmete uygundur.  

1 Bu âyetteki bir yıllık süre ile 234. âyetteki dört ay on günlük süre, aynı şey değildir. Buradaki bir yıl, “yararlanma hakkı”, dört ay on gün ise “iddet süresi”dir. Bu, “kendiliklerinden evlerinden çıkarlarsa” ifâdesinden de net bir şekilde anlaşılmaktadır. Ancak daha sonra inen miras âyetlerinin işareti ve bu hususta Peygamberimizin hadisleriyle, bu ve Bakara: 180. âyetin hükümleri nesh edilmiştir. Yani kocası ölen kadınların mirastaki payları belirlenmiştir. Bk. (Bakara: 180, Nisâ: 12)  

[448] Bu âyet ile iddet konusundaki 234. âyetin beyan ettiği iki farklı durum için 234’ün notuna bkz. Dolayısıyla bu iki âyet arasında nasih-mensuh ilişkisi söz konusu değildir. [449] “Yıl”, “tâkat”, “dayanma gücü” manâlarına gelen havl, tahavvul (hal ve gidişatta değişim) manâsını da içerir. Eğer kelimenin bu manâsını esas alırsak, âyetin anlamı şu olur: “İçinizden biri ölür de geride eşler bırakırsa, dul eşlerine, durum değişinceye kadar kendi evlerinde çıkarılmaksızın geçimlik/nafaka vasiyet etsinler”. Müfessirlerimiz iltifat etmediği için meâl metnine çıkarmadığımız bu manâ Kur’an’ın maksadına ve adalete daha uygun görünmektedir. Bu âyet boşanan kadınların haklarını savunan ve onlara o güne kadar tanınmayan birtakım ilave haklar getiren âyetlerdendir. Müfessirlerin birçoğu bu âyetle 234. âyetin aynı konuda hüküm verdiği görüşünden yola çıkarak bu âyetin hükmünü 234’le geçersiz kılma (nesh) ya da kapsamını daraltma (tahsis) yoluna gitmişlerdir. Bu görüşlerine mantıkî bir açıklama getirmek için de bu âyetin 234’ten önce indiğini iddia etmişlerdir. Bunun delili yoktur. Böyle bir sonuca varılmasının tek nedeni, iki âyetin aynı konudan söz ettiği varsayımıdır. Oysa 234. âyet dul kadınların bekleme süresi, bu âyetse dul kadınların nafakası hakkındadır. Bu âyeti 234. âyetle birlikte ele alırsak şunu söyleyebiliriz: Kocasını kaybeden dul bir kadın eğer kocasının evinden çıkıp evlenmek istemiyorsa, onu bir yıl kocasının evinde kalıp, o hayattaymış gibi onun mirasından geçimini temin etmekten kimse men edemez; yok eğer evlenmek istiyorsa, bu onun tercihidir ve iddeti dört ay on gündür.  

[*] Kadın, bir yılı beklemeden evi terk edebileceği gibi dört ay on günlük iddetini bitirince de evlenip evden ayrılabilir.  

(124) Kadına miras hakkı gibi birşeyin akıllardan bile geçmeyeceği bir dönemde ve bir toplumda inmiş olan bu âyetler, kadınların haklarını önce vasiyet yoluyla teminat altına almakta ve bu arada zihinleri, kadının miras sahibi oluşuna hazırlamaktadır. Nitekim daha sonra inen Nisâ Sûresindeki miras âyetleriyle, kadın, mirasta pay sahibi kılınmıştır.