Bakara Suresi 44. Ayet

Sözlükte “iyilik, doğruluk” anlamına gelen birr kelimesinin, dinî ve ahlâkî bir terim olarak, iman ve ibadetten başlamak üzere her türlü iyilik, ihsan, itaat, doğruluk, günahsızlık gibi mânalarda kullanıldığı görülür (ayrıntılı bilgi için bk. Bakara 2/ 177; Âl-i İmrân 3:92). Bu âyetten, asıl muhatapların yahudi din bilginleri olduğu anlaşılmaktadır. Başka benzerleri gibi yahudi din bilginleri de halka kutsal kitaba inanıp onunla amel etmelerini, gerek sözleri gerekse davranışlarıyla Allah’ın rızâsına uygun şekilde yaşamalarını emrederlerdi. Ancak âyet bize, başkalarına iyiliği emrederken kendilerini unuttuklarını yani onların kendi yaşayışlarının bilgileri ve sözleriyle çeliştiğini, sonuç olarak samimi dindarlık hislerini kaybettiklerini göstermekte; “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” ifadesiyle bu çelişkili tutumlarının, yalnızca dinin hükümlerine değil, akla da aykırı olduğuna işaret etmektedir. Kur’an’ın geçmiş ümmetlerin tarihine ilişkin verdiği bilgilerde de sonraki nesiller için mesajlar ve dersler vardır. Bu bakımdan, söz-davranış uyumu şeklinde özetlenebilecek evrensel ahlâk kurallarından birini ihlâl etmeleri sebebiyle yahudileri eleştiren söz konusu âyet, bir yandan yahudi din bilginlerinin bu çelişkili tutumları ve samimiyetsizlikleri hakkında bilgi verirken, bir yandan da genel olarak İslâm ümmeti, özellikle müslüman din önderleri ve bilginleri için de bir uyarı anlamı taşımaktadır. Şu halde kendilerini din bilgini, din adamı ya da din önderi konumunda görenlerin veya öyle tanımlananların bu uyarıyı hiçbir zaman hatırdan çıkarmamaları gerektiği açıktır. Zira başkalarına iyiliği öğütleyenlerin kendi yaşayışlarında bunun aksine davranmaları Kur’an’ın kesinlikle reddettiği bir tutumdur. Nitekim Saf sûresinde “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niye söylersiniz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında çok sevimsiz bir davranıştır!” (61:2-3) buyurulmaktadır.

Bu ayet Şu‘arâ 26:226 ve Saff 61:2-3. ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

1- Hayır, iyilik, bağış, itaat, doğruluk, adalet, gerçeklik, erdem, gönül.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 11:88.  

44.Vahidi ve Sa`lebi`nin Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiklerine göre bu ayeti kerime Medineli yahudiler hakkında inmiştir. Onlardan bir adam Müslüman olan yakınlarına dinleri üzere sabit kalmalarını tavsiye eder ancak kendisi Müslüman olmaktan çekinirdi. Bu şekilde Medine yahudilerinden bazıları insanlara iyiliği emreder ancak kendileri yapmazlardı.  

Yapılan bir öğüdün amacına ulaşabilmesi ve konuşulanların muhatapta karşılık bulması için öğüt verenin anlattıklarını evvela kendi nefsinde yaşaması çok önemlidir. Tebliğde temsil esastır. Temsilin olmadığı yerde tebliğ etkili olamaz. Bütün semavi kitapların asıllarında bu tarz uyarılar çokça görülmektedir. Nitekim Saff suresinin 61:3. Âyetinde, “Allah katında en tiksinti verici şeyin, kişinin yapmayacağı şeyi söylemesi/önermesi,” olduğu anlatılmaktadır.  

1 Birr: geniş iyilik, bol iyilik etmek demektir. Tabiî ki bu iyiliğin Allah’ın iyi dediği şeyler olması gerekir.2 İnsanlara iyiliği emredip, onları kötülüklerden alıkoyarken, böylece başkalarını irşat edip de kendisini unutmak; onları cehennemden kurtarıp kendisini ateşe atmak, demektir. Bu aynı zamanda, kişinin kendi kendisini yalanlaması ve söylediği sözün, bir kıymetinin olmadığı, anlamına gelir.  

[91] Birr, bağlamına göre vurgusu değişen bir kavramdır: Kuldan Allah’a “sınırsız kulluk ve taat” (52:28), Allah’tan kula “sınırsız rahmet ve mağfiret” vurgusunu taşır. Kur’an’da inanç (2:177), eylem (60:8), ahlâk (19:32) ve doğru davranış alanlarında ideal olanı ifade için kullanılır. Allah Rasûlü’nün birr tarifi muhteşemdir: “Birr (iyilik), onu yaptığında içinde tarifsiz bir ferahlık ve mutluluk hissettiğin şeydir; ism (günah) ise, insanlar sana fetva verse de içinin bir yerlerini yıkıp vicdanını rahatsız eden şeydir” (İbn Hanbel IV, 227). [92] Tilâvet, aktarmak için okumaktır. Kırâet ise anlamak için okumaktır (18:83, not 88). Okuyan birincide pasif ikincide aktiftir. Âyet onun için “siz hiç kafanızı çalıştırmayacak mısınız” diye biter.