Nûr Suresi 22. Ayet

Yukarıda (11. âyet) geçen iftiranın başını Abdullah b. Übey çekmiş, bir iki erkek ile Peygamberimiz’in eşi Zeyneb bint Cahş’ın, Hz. Âişe’yi kıskanan kız kardeşi Hamne de, bu çirkin iftiranın yayılmasına sebep olmuşlardı. Erkeklerden biri, Hz. Ebû Bekir’in halasının oğlu olup kendisine devamlı yardımda bulunduğu Mistah idi. İddianın iftiradan ibaret olduğu kesinleşince Hz. Ebû Bekir, bu nankör yakınına artık yardım etmeyeceğine yemin etti. Bu âyet nâzil olunca da, “Vallahi Allah’ın beni bağışlamasını arzu ederim, bunu her şeye tercih ederim” diyerek yeminini bozdu ve yardıma devam kararı aldı. İslâm ahlâkında “kötülüğe karşı iyilikle muamele etmek” kuralı vardır. Fıtratı, temel insanlık nitelikleri bozulmamış insanları ıslah etmenin, kötü yoldan çevirmenin, yeniden erdemli topluluğa katmanın yollarından biri de budur.

Ayette geçen [lâ ye’teli] emri “geri durmasın”, “yemin etmesin”, “el çekmesin” gibi anlamlar içermektedir Bu ayette bağışlanmak isteyenlerin kendilerinin de başkalarını bağışlaması gerektiğine dikkat çekilmektedir. Benzer mesajlar: Bakara 2:109; Teğâbun 64:14.  

1 – Erdem, seçkin.  

Bkz. Dipnot 216  

22.Yukarıda verdiğimiz rivayetin son kısmında bildirildiğine göre Ebu Bekir (r.a.), Mistah`a (rivayette Ummu Mistah diye adı geçen kadının oğlu ki o da dedikodulara karışmıştı) fakirliği ve akrabalığı dolayısıyla infakta bulunuyordu. Bu olaydan sonra Ebu Bekir (r.a.): "Vallahi Aişe`nin bana söylediği şeylerden sonra artık ona hiç bir şey vermem" dedi. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi. Bu ayeti kerime indirildikten sonra Ebu Bekir (r.a.): "Vallahi ben Allah`ın beni bağışlamasını arzularım" dedi ve Mistah`a önceden verdiğini aynen vermeğe devam etti. Bununla ilgili olarak Taberani, Abdullah bin Abbas (r.a.) ve Abdullah bin Ömer (r.a.)`den, Bezzar, Ebu Hureyre (r.a.)`den, İbnu Merdeviye de Ebu`l-Yusr`den rivayetler nakletmişlerdir.  

(*) İftiraların, fahiş ve iğrenç şeylerin toplum içinde yayılmasının sebebi, şeytanlaşmış münafık kişilerdir. Toplum içinde kişiliğini isbat edememiş fakir fukara da, şayia olan şeyleri aktarmayı bir marifet bilip o şeytanlara alet oluyorlar. Onun için ayet-i kerime, böylelerin bağışlanmasını emrediyor. Böyleler, eğer gerçekten ard niyetli iseler, Allah’ın onları rahmetinden mahrum bırakması, onlara lanet etmesi, azap olarak yeter. Bu geçen ayetlerde anlatılan iftira hadisesinin asr-ı saadette kimin ile ilgili olduğu ayetlerden anlaşılmıyor. Şayet bu hadise, peygamberin hanımlarıyla ilgili olsa dahi, yolculukla ilgili değildir. Çünkü 27. ayette, “kimse, başkasının evine izinsiz girmesin” deniliyor. İftira konusunun evde olmakla ilgili olduğuna işaret ediyor.  

Hz. Ayşe’ye atılan iftiraya inananlardan biri de Hz. Ebu Bekir’in, himayesini ve bakımını üzerine aldığı çok fakir olan teyzesinin oğlu Mistah’tı. Mistah’ın iftira edenlerle beraber hareket ettiğinin farkına varan Hz. Ebu Bekir, bir daha ona yardım etmeyeceğine dair yemin etmişti. Oysa Mistah’ın bu konuda kötü bir niyeti yoktu. Kendisi hem muhacirlerdendi ve hem de Bedir savaşına katılanlardandı. Bu sebepten dolayı bu ayet inmiş oldu ve Mistah gibi tevbe edenlerin affedilmesinin uygun olacağı ve aynı zamanda infak konusunda yakınları gözetirken onların ilgisine, tavrına, duruşuna ve saygısına bakarak değil, ihtiyaçlarına göre hareket etmek gerektiği bildirildi. Allah “infak etmeye yakınlarınızdan başlayın” diyor. “Size yakınlık edenlerden” değil. “Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver…” (Rum 30:38) Onun için eğer yakınımızda ihtiyaç sahibi birileri varsa ve velev ki bizimle ilişkileri iyi de değilse, hatta bizim hakkımızda iyi de düşünmüyorlarsa infak etmeye yine de onlardan başlamak zorundayız. Zira Allah’ın ahlakıyla ahlaklanmak bunu gerektirir. Allah rızık verirken insanların imanına ve sevgisine göre verseydi insanların çoğu açlıktan ölürdü. Bu konu hakkında ayrıca Bakara 2:83, 177, Nisa 4:34, Nahl 16:90 âyetlerine de bakabilirsiniz.  

 Hz. Âişe’ye iftira edenlerden biri de, Hz. Ebubekir’in, himayesini ve bakımını üzerine aldığı Mıstah adlı bir kişi idi. Bu hadise üzerine Hz. Ebubekir, bir daha bu adama maddi yardımda bulunmayacağına dair yemin etti. İşte, müfessirlere göre, bu âyette hem Hz. Ebubekir (r.a.)’in faziletine işaret edilmekte, hem de ona ve diğer müminlere, Allah rızası için yapageldikleri yardımları kesmemeleri öğütlenmektedir.  

(1)Ebû Bekri’s-Sıddîk (ra) hazretleri, “İfk Hâdisesi”ne karışan Mıstah nâmındaki bir akrabâsına, öteden beri yaptığı maddî yardımı keserek, artık vermeyeceğine yemîn etmişti. Âyet, bu hâdise üzerine nâzil olmuştur. Bu âyette, Hz. Sıddîk (ra)’ın fazîletine işâret edilmekle birlikte, hem ona, hem bütün mü’minlere, muhtaç insanlara yaptıkları yardımları kesmemeleri tavsiye edilmektedir. (Celâleyn Şerhi, c. 5, 278)  

[2] Veya ihsan etmede kusur etmesinler.  

1 Burada kastedilen şahıs Hz. Ebû Bekir’dir. Bu âyet Hz. Ebû Bekir’in “ifk hadisesinden” sonra hem fakir hem de akrabası olan Mıstah’a ifk hadisesine karışmasından dolayı, önceki gibi yardım etmeyeceğine yemin etmesi sebebiyle indirilmiştir. Bu âyet indikten sonra Hz. Ebû Bekir, Mıstah’ı affetmiş, Mıstah’a önceki gibi yardım etmeye başlamış hatta daha da fazla vermiştir.  

[2993] Veya: “..yardım etmemek için yemin etmesinler”. Âyetteki ye’teli lafzını, el-eliyye (veya el-uluv) kökünden i’tilâ formuyla okuyan çoğunluğa göre anlam “yemin etmesin” olur. Eğer Râzî’nin de katıldığı Ebu Müslim’in ısrarla savunduğu gibi ifti‘al kalıbının ender olarak if‘al çoğunlukla fa‘ale kalıbı yerine kullanıldığı görüşü kabul edilirse, ibâre “kesmesin, el çekmesin, geri durmasın” anlamına gelir (Râzî; krş: Râğıb). Tercihimiz bu görüşe dayanmaktadır.  

Hz. Ebubekir, kendisinin hem akrabâsı, hem de yoksul olduğu için Mistah'ı beslerdi. Fakat Mistah, bu olayı yayanlar arasında idi. Bu âyetler Hz. Âişe'nin ma'sumluğunu ortaya çıkarınca, Hz. Ebubekir yemin edip, bir daha Mistah'a bakmayacağını söyledi. İşte âyette mü'minlere daha lutufkâr olmaları emredilmektedir.  

[*] Bakara 2:224'e göre yemin ifadesi burası için uygun değildir.