Âl-i İmran Suresi 144. Ayet

Hz. Muhammed’in sadece bir beşer ve bir peygamber olduğu belirtilip önceki peygamberler gibi onun da ölümlü olduğu hatırlatılmaktadır. Ayrıca âyet münafıkların menfi propagandalarına bir cevap ve onlara kapılanlara yapılmış bir uyarı niteliğindedir. Şöyle ki Uhud Savaşı’nda Abdullah b. Kamia adında bir müşrik, Resûlullah’ı öldürmek için ona birkaç defa saldırmış, hatta yüzünü yaralamış ve attığı bir taşla dişinin kırılmasına yol açmıştı. Hz. Peygamber’i korumakta olan Mus‘ab b. Umeyr de bu müşrikin saldırılarına karşı koyarken şehit olmuştu. Mus‘ab, Hz. Peygamber’e benzediği için Abdullah b. Kamia Peygamber’i öldürdüğünü sanarak, “Muhammed’i öldürdüm” diye bağırmış, bu haber müslümanlar üzerinde şok etkisi yapmıştı. Bu haberin meydana getirdiği panik üzerine müslümanlar cesaretlerini yitirmişler, içlerinden bir grup dağa doğru çekilirken, bir grup Medine yolunu tutmuş, bazıları da oldukları yerde yığılıp kalmıştı. Hatta bir kısmı “Abdullah b. Übeyy’e gidelim de bizim için Ebû Süfyân’dan eman dilemesini rica edelim” deme gafletinde bulunmuş ve bu durumdan yararlanan bir grup münafık “Muhammed gerçek peygamber olsaydı öldürülmezdi. Atalarımızın dinine dönsek daha iyi olur” diyecek kadar ileri gitmişlerdi (Reşîd Rızâ, IV, 160). Bu sırada Hz. Peygamber’in “Ey Allah’ın kulları bana gelin!” diye seslenmesi üzerine etrafında halkalanan yaklaşık otuz kişilik bir grup onu yiğitçe savunmuşlardı. Öte yandan bu habere aldanan Kureyş, aldığı netice ile yetinerek savaş alanını terketmiştir. Hz. Peygamber bu durumun farkına varmış ve bunu kendisi ve arkadaşları için Allah’ın lutfettiği bir fırsat olarak değerlendirmiştir. Nitekim onun sağ olduğunu müslümanlara duyurmak isteyen Kâ‘b b. Mâlik’e susması için işaret buyurmuşlardır (Hasan İbrâhim Hasan, İslâm Tarihi, I, 152). Âyette Hz. Muhammed’in fâni, İslâm’ın ise bâki olduğunu, bu sebeple, o ölse dahi müslümanların bunu sükûnetle karşılayıp dinlerine bağlı kalmaları, düşmanlarıyla sürdürdükleri savaşta sebat etmeleri gerektiği hatırlatılmaktadır. Müteakip âyetin sonundaki “Allah şükredenleri ödüllendirecektir” cümlesi buna işaret eder. Müfessirler buradaki “şükredenler” ifadesini, “İslâm’da sebat edip görevlerini yerine getirenler” şeklinde tefsir etmişlerdir (Elmalılı, II, 1194). Nitekim yıllar sonra Hz. Peygamber vefat ettiğinde insanlar şaşırıp ne yapacaklarını bilemez olmuşlar, fakat soğukkanlılığını koruyan Hz. Ebû Bekir, “Kim Muhammed’e tapıyor idiyse bilsin ki Muhammed ölmüştür. Kim de Allah’a tapıyor idiyse bilsin ki Allah diridir, ölmez!” demiş ve bu âyeti okumuştur. İbn Abbas “Ebû Bekir bu âyeti okuyuncaya kadar insanlar sanki böyle bir âyetin daha önce inmiş olduğunu bilmiyorlardı, herkes âyeti (ilk defa) ondan öğrenmiş gibiydi. Ondan âyeti dinleyen herkes onu okumaya başladı” demiştir (İbn Kesîr, II, 109).

bk. Kur’ân-ı Kerim, 33:40; 57:2; 58:26; 61:6.  

144.İbnu Ebi Hatim`in Rebi`den rivayet ettiğine göre bu ayeti kerime Uhud savaşında Resulullah (a.s.)`ın öldürüldüğü haberinin yayılması ve insanların farklı farklı şeyler konuşmaları üzerine indirilmiştir. Bu ayeti kerimenin iniş sebebiyle ilgili daha başka rivayetler de nakledilmiştir. Bu rivayetler de birbirinden farklı olaylardan sözedilse de hepsinde ayeti kerimenin Uhud savaşında ortaya çıkan söz konusu haber üzerine indirildiği belirtilmektedir. Böyle ciddi bir haberin insanlar arasında paniğe ve birbirini izleyen farklı gelişmelere yolaçacağı düşünülürse ayeti kerimenin indirilişinin bu gelişmelerin tümüyle bağlantısının olabileceği tahmin edilebilir.  

Muhammed ismi bu âyetle beraber Kur’an’da dört yerde geçmektedir. 33:40, 47:2, 48:29Bu âyet, Hz. Peygamber’in de diğer peygamberler gibi fani olduğunu ve onun da bir gün gelip mutlaka ukbâ âlemine göç edeceğini ve Allah’ın dininin ve davasının onunla yok olup gitmeyeceğini anlatmaktadır.Uhud Savaşı’nda Hz. Peygamber’in vefat ettiği söylentileri üzerine birçok Müslümanın savaşı terk etmeye yeltenmesi ve hatta bazılarının teslim olmaya kadar işi götürmesi üzerine bu âyet nazil olmuştur. Hz. Peygamber’in vefatının hemen ardından vahyin sona erdiğini düşünerek ümitsizliğe kapılan, manevi anlamda demoralize olan bazı Müslümanlar da bu âyetle teselli edilmiştir.   

 Uhud savaşında Abdullah b. Kamîe adında bir müşrikin attığı taşla Resûlullah (s.a.)in dişi kırılmış, yüzü yaralanmıştı. Bu düşman askerinin, «Muhammed’i öldürdüm» dediğini duyan biri «Muhammed öldürüldü!» diye bağırmaya başlamış, bu yalan haber müslümanlar arasına yayılmış, asker paniğe kapılmıştı. Hz. Peygamber ise: «Buradayım! Buraya gelin!» diye bağırıyordu. Etrafını çevreleyen yaklaşık 30 kişilik bir gurup, yiğitçe onu savundular. İşte 144. âyet, belirtilen yalan haber üzerine infiale kapılan müslümanları tenkit etmekte; Hz. Muhammed’in fâni, İslâm’ın ise bâki olduğunu; bu sebeple, o ölse dahi müslümanların bunu sükûnetle karşılayıp, dinlerinde sebat etmeleri gerektiğini hatırlatmaktadır.  

(1)Uhud Harbinde İbn-i Kamîe adında bir müşrik, Hz. Mus‘ab (ra)’ı şehîd edince, onu Peygamberimiz(asm) zannederek geri döndü ve: “Muhammed’i öldürdüm!” diye bağırdı. Bir rivâyete göre şeytan da: “Dinleyin, Muhammed öldürüldü!” dedi. Bu söz, mü’minler arasında yıldırım te’sîri yaptı. İşin hakīkatinden habersiz olanlar büyük bir hüzne düşerek başlarını eğdiler ve bir kısmı da ümidsizliğe kapılarak dağılmaya başladılar. Bu esnâda Resûl-i Ekrem (asm): “Ey Allah’ın kulları, bana! Ey Allah’ın kulları, bana!” diye ashâbını çağırıyordu. Bu kargaşada bu da‘veti duyabilen otuz kadar sahâbe, sayılarını yeterli görerek müşrikler dağılıncaya kadar onu himâye ettiler. Âyet-i kerîme bu hâdise üzerine nâzil olmuştur. (Beyzâvî, c. 1, 182)  

[2] Muharebeden kaçacak veya dinden dönecek misiniz?  

(Şevahid’ut Tenzil c.1 s.136’da yer aldığına göre Huzeyfet’ul Yemani şöyle demiştir: “Uhud savaşında ashap bozguna uğradıklarında İmam Ali ve Ebu Dücane Resulullah’ın yanında savaşarak müşrikleri Hz. Resulullah’tan uzaklaştırdılar ve bunun akabinde Allah-u Teala mezkur ayeti Ali ve Ebu Dücane hakkında nazil buyurdu.”)  

1 Bu ifâdeden Hz. İsa’nın da vefat ettiğini anlamak mümkündür. Çünkü ifâde geneldir ve mütevatir olmayan hadislerle tahsisi de mümkün değildir.2 (وَمَا مُحَمَّدٌ اِلَّا رَسُولٌ) bölümü hemen hemen bütün meallerde; (Muhammed, sadece bir peygamberdir) şeklinde tercüme edilmiştir. Bu tercümeler Arapçada (مَا ـــ اِلَّا) ile yapılan “kasr”ı tam olarak yansıtmadığından dolayı doğru değildir. Zira Muhammed (a.s) sadece bir peygamber değil aynı zamanda bir eş ve baba’dır da. Yaşadığı dönemde, Muhammed (a.s)’dan başkası asla peygamber değildir.3 “Topuklar üzerinde geriye dönmek” Kur’an’da ya savaştan firardan kinâye veya dinden dönmekten mecâz olmak üzere iki anlamda kullanılır.4 Bu âyet, Uhud Savaşında, Müslümanların galibiyetinden sonra, okçuların yerlerini terk etmeleri üzerine, müşriklerin Müslümanlara tekrar saldırmaları ve bu saldırı sırasında da Peygamberimizin öldüğü haberlerini duyan bazı Müslümanların savaşı terk etmeleri olayı ile ilgili olarak nâzil olmuştur. (Vâhidî) Ancak âyette “ölmek” fiili “öldürülmek” fiilinden önce zikredildiğinden dolayı; “Peygamberimizin (a.s) de bir insan olduğu, diğer tüm Peygamberler gibi onun da öleceği” vurgulanmaktadır. Nitekim Peygamberimizin vefatında Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer’i, bu âyeti okuyarak teselli etmiştir.  

[670] Zımnen: Rasuller ölebilir ama risalet ölmez. Uhud günü Mus’ab’ı Rasulullah zannıyla öldüren İbn Kamie’nin “Muhammed öldü!” narası üzerine çözülen saflar münasebetiyle.  

Bu âyet Uhud savaşında münâfıkların yıkıcı dedikodularına cevap mahiyetindedir. Savaşta Hz. Peygamber (a.s.)’ın öldürüldüğü haberi yayılınca müminler üzüldü, münâfıklar ise çeşitli plânlar, dinden dönme vs. düşüncelerine girdiler. Cenab-ı Allah ebedî dâvanın fanî şahıslar üzerine bina edilmediğini hatırlatmak üzere böyle buyurmuştur. Hz. Peygamber (a.s.)’ın vefat ettiği gün, o müthiş üzüntü sırasında Hz. Ebû Bekir (r.a) mescide gelerek ashaba şöyle hitap etti: “Bakın! Kim Muhammed’e tapıyor idiyse, bilsin ki Muhammed öldü. Kim Allah’a tapıyorsa, Allah diridir, asla ölmez!” deyip peşinden bu âyeti okuyunca, ashab (r.a.) bu âyeti âdeta tamamen unutmuş olduklarını hayretle görmüşlerdi.  

[*] Ayetin bu bölümü, "Allah, şükredenleri ödüllendirecektir" şeklinde tercüme edilir. Şükür, kadir kıymet bilmek ve yapılan iyiliği karşılıksız bırakmamaktır. Türkçede bunu en iyi karşılayan kelime "görevini yerine getirme" olduğundan biz bu anlamı tercih ettik.