Hucurât Suresi 9. Ayet

İslâm’dan önce Arap kabileleri arasında sık sık anlaşmazlıklar ve çatışmalar olur, çözüm ise adaletten çok, güce dayanır, gücü ve arkası olanlar istediklerini alırlardı. Allah’ın isimlerinden biri “hak”, diğeri de “âdil”dir, Kur’an hakkı hâkim kılmak için gönderilmiş, dine “hak din” ve “hak dini” denilmiş; ümmete de hakkı yerine getirmek, haksızlıkları önlemek (emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker) ödevi verilmiştir. Toplu hayatta fertler ve gruplar arasında anlaşmazlıkların ortaya çıkması, karşılıklı taleplerin haklısı yanında haksızının da bulunması, haksız olanların kuvvete başvurmaları, –istenmemekle beraber– nâdir olaylardan değildir. Nitekim İslâm, hem bütün insanların kök itibariyle kardeş hem de müminlerin aynı dine mensup, aynı hukuk, ahlâk ve değerler sistemine bağlı bulundukları için kardeş olduklarını ilân ettiği halde müminler arasında da anlaşmazlıklar çıkmış, anlaşmazlığın tarafları birbirine saldırmış, dalaşma ve çatışmalar olmuştur. Hz. Peygamber’den sonra birinci halife Hz. Ebû Bekir zamanında zekât yükümlülüğünü yerine getirmeyen ve devletin memurlarını kovan bazı gruplara karşı askerî tedbire dahi başvurulmuştur. Üçüncü halife Hz. Osman zamanında iç karışıklıklar ve halifeye karşı isyan hareketi ortaya çıkmış, ancak Hz. Osman askerî tedbire başvurmamayı tercih etmiştir. Hz. Ali’nin halifeliğinde Muâviye ve çevresindekiler, halifeye biat etmeyip Hz. Osman’ın katillerini yakalayarak kendilerine teslim etmesini biat şartı olarak ileri sürmüşler, Hz. Ali müzakere ve nasihatle yola gelmeyen muhaliflerine karşı savaşmak mecburiyetinde kalmış ve meşhur Sıffîn Savaşı yapılmıştır. Hz. Âişe, Talha, Zübeyir gibi önemli kişilerin Hz. Ali’ye karşı olan tarafta yer aldıkları Cemel Savaşı da siyasî ihtilâf ve itaatsizlik sebebine dayalı bir iç savaştır. 9. âyet haksız yere devlete baş kaldıran gruplar ile devlet arasındaki savaştan değil, halk arasında meydana gelen anlaşmazlık ve kavgalardan, bunlara karşı güçlü çoğunluğun, halkın geri kalanlarının adalet ve hakkaniyet ölçüleri içinde tarafları anlaştırma, aralarını bulma ve gerekirse güce başvurarak haksızlığı önleme yükümlülüğünden bahsetmektedir. Devlete baş kaldıran, hukuka boyun eğmeyen âsi gruplar (bâğîler), halkın geri kalanına karşı da haksız yere savaş ilân etmiş oldukları ve zarar verdikleri için müctehidlerce bu âyetin kapsamına alınmışlar; –bazı istisnalar dışında– aynı hükme ve muameleye tâbi tutulmuşlardır. Fıkıh kitaplarının “bağiy ve cihad” bölümlerinde bu konu detaylarıyla işlenmiştir. Özet olarak İslâm toplumu, hem dışarıda hem içeride meydana gelen haksız çatışmalar karşısında ilgisiz ve duyarsız kalamaz, barış ve adaletin gerçekleşmesi için elinden geleni yapmakla yükümlüdür.

Bu ayet zalim kişi müslüman bile olsa, müslümanların daima mazlumdan yana olmaları gerektiğinin delilidir.  

[573] Savaşanlara yönelik çabalar hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVIII, 172-174.  

9.Buhari ve Müslim`in Enes bin Malik (r.a.)`ten rivayet ettiklerine göre Resulullah (a.s.) bir eşeğe binerek Abdullah bin Ubey`in yanına gitti. Abdullah bin Ubey: "Benden uzak dur. Eşeğinin pis kokusu beni rahatsız etti" dedi. Bunun üzerine ensardan bir adam: "Onun eşeğinin kokusu senin kokundan daha güzeldir" dedi. Bu söze Abdullah bin Ubey`in kavminden bir adam sinirlendi. Karşılıklı atışmalar sonunda kavga çıktı ve taraflar hurma yapraklarıyla, yumruklarla ve nalinlerle birbirlerine vurdular. Bunun üzerine bu ayeti kerime indirildi.Bu ayeti kerimenin iniş sebebi konusunda daha başka olaylardan söz eden rivayetler de bulunmaktadır. Ancak bütün rivayetlerde Müslümanlardan iki grup arasında çıkan bir kavga üzerine bu ayeti kerimenin indiği bildirilmiştir.  

Bu âyet, savaşın illa da Müslümanlarla inkârcılar arasında cereyan eden bir eylem olmadığını, hangi dinden ve toplumdan olursa olsun saldıran, fesat çıkaran ve huzuru bozan tarafa karşı birlikte savaşılması gerektiğini anlatmaktadır. İki Müslüman grup ya da ülke birbirleriyle herhangi bir sebep yüzünden çatışmaya girmişse ve böylece, birisinin diğerine karşı haddi aşmış olması ya da her iki tarafın birbirlerine hadsizlik yapmış olması ihtimaline karşın her iki taraf da savaşa devam ediyorsa, bu durumda her ikisine de ateşkes çağrısında bulunulur. Buna rağmen iki taraftan birisi işi azıtır ve doğruya dönmeyi kabul etmezse, o zaman mü’minlere düşen, saldırgan tarafla savaşmaktır. Saldırgan taraf savaşmaktan vazgeçerse o takdirde, mü’minlere yakışan her iki tarafa da âdil davranmaktır.  

1 İbnu Abbas’a göre buradaki hitâp, devlet adamlarınadır. Yani ıslah ve savaş, hükümet adamlarına farz, ümmete ise farz-ı kifayedir. Bir de bu iki topluluktan da “Müslümanlar” olarak bahsedilmesi bu tür kavgaların illaki bir tarafın kâfir olmasını gerektirmeyeceğini ifade etmektedir. Bugün savaşmadan bile birbirlerini kâfir ilan edenler karşısındakinde kâfirlik yoksa o küfrün kendisine döneceğini hiç düşünmemektedirler.2 Bağy: Haksız yere yükselmek isteyerek azgınlık etmektir. Yani sulh teşebbüsü yapıldığı ve şüphe varsa izale edildiği halde birisinin sulha yanaşmayıp her durumda haksızlıkla üste çıkmak sevdasını beslemek demektir. 3 Rasûlullah (s.a.v)’den, Sa'd b. Ubâde’nin hastalığından dolayı ziyaretine giderken, Abdullah b. Übey b. Selûle de uğraması rica edilir. O da bir merkebe binerek Abdullah b. Übeyy’in evine uğrar. Orada Rasûlullah’ın merkebi işeyince İbnu Übeyy burnunu kapatıp: “merkebin kokusu bizi rahatsız etti” der. Mecliste hazır bulunan Ensardan Abdullah b. Revâha da: “Vallahi onun merkebinin idrar kokusu, senin misk kokundan daha hoştur” der. Bunun üzerine Abdullah b. Übeyy’in kavminden taraftarları ile Abdullah b. Revâha’nın arkadaşları, birbirleriyle dövüşmeğe başlarlar. Bu âyet bu olay üzerine nâzil olmuştur.  

[4640] Kıst: Binası tek olup birbirine zıt iki anlama gelen kelimelerdendir. Kıst, “hakkı tahsıl etmek”, kast “haktan yüz çevirmek”tir (el-‘udûl ‘ani’l-hak). Kıst’ın anlam alanına kendi hakkından yüz çevirmek, yani “hakkından feragat etmek” de dahildir. Burada tam da bu mânaya gelir. Aynı kelime Allah için kullanıldığında hak ettiğinden fazlasını vermek veya kulu üzerindeki hakkından feragat etmek mânasına gelir (Bkz: 10:4, not 9).