Kaf Suresi 40. Ayet

Sûre Mekke’de nâzil olduğuna ve bu sırada henüz beş vakit namaz farz kılınmadığına göre, âyetlerde zikredilen vakitlerde Allah’ı hamd ve tesbih (tenzih) ile anmayı, nâfile namaz veya doğrudan zihin ve dil ile anma şeklinde anlamak bize göre en doğrusudur. Tefsircilerin bir kısmı, güneş doğmadan önceki hamd ve tesbihi sabah namazı, batmadan öncekini öğle ve ikindi namazları, gecenin bir kısmındakini akşam ve yatsı namazları, secdelerin ardından yapılması istenen tesbihi ise nâfile (sünnet) namazları olarak yorumlamışlardır. Bu anlayışın doğru olabilmesi için beş vakit namazın Mekke döneminde –alıştırmak üzere– nâfile olarak tavsiye edildiğini, Medine’ye hicretten sonra da farz kılındığını varsaymak gerekir. Konuya açıklık getiren sahih hadisler de vardır: a) Cerîr b. Abdullah isimli sahâbî anlatıyor: Hz. Peygamber ile beraber oturuyorduk, dolunayın bulunduğu gece idi, aya baktı ve şöyle buyurdu: “Bakın, şu ayı nasıl görüyorsanız rabbinizi de böyle, zahmet çekmeden göreceksiniz. Güneş doğmadan ve batmadan namaz kılmayı engelleyen şeylerin üstesinden gelebilirseniz kılın.” Râvi Cerîr, bununla sabah ve ikindi namazlarının kastedildiğini söylemiş, sonra da açıklamakta olduğumuz âyeti okumuştur (Müslim, “Mesâcid”, 211). Râvi bu ifadeyi sabah ve ikindi namazları olarak yorumlamış olsa da, “yapabilirseniz, meşgaleleri yenebilirseniz” mânasına da gelen şart, kastedilen namazın farz namaz olmadığını göstermektedir. b) Geceleyin uyanıp da “Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü’lmülkü ve lehü’l-hamdü ve hüve alâ külli şey’in kadîr. Sübhânallâhi ve’lhamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber. Ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi’l-aliyyi’l-azîm” diyen, sonra da bağışlanmayı dileyen bağışlanır, dua edenin duası kabul edilir, abdest alanın (ve namaz kılanın namazı) makbul olur” (Buhârî, “Teheccüd”, 21). Bu hadis de gece zikrinin (tesbihinin) ne olduğunu açıklamaktadır. c) Hz. Peygamber’in namazlardan sonra, bugün de söylemeye devam ettiğimiz sözleri (zikir ve tesbihleri) söylediği sahih kaynaklarda yer almaktadır (meselâ bk. Müslim, “Mesâcid”, 135-146). Vahiy dilinde namaz, secde kelimesiyle de ifade edilmektedir, her secdeden sonra yapılacak zikir ve tesbihin ne olduğu da bu hadislerden anlaşılmaktadır. Müşriklerin sözlü sataşmalarına ve iftiralarına karşı sabır tavsiye edilirken arkasından namaz ve zikir tedbirine yer verilmesi, namaz ve zikirle (Allah’ı anma, O’nunla gönül ve şuur ilişkisini diri tutma) sabır, direnme ve dayanma arasında sıkı bir ilişkinin bulunduğunu göstermektedir.

Namaz vakitleriyle ilgili ayrıca bkz. Bakara 2:238; Hûd 11:114; İsrâ 17:78; Tâhâ 20:130; Rûm 30:17-18.  

1- Saygı gösterip, değerini takdir etme. Saygı sunma.  

(*) Arapçada birşeyin parçasının ismi tümüne verilir. İşte bu ayette namaza secde ismi verilmiştir.  

“Secdelerden sonra onu tesbih et” ifadesi, secdelerden sonra oturup tahiyyat ve benzeri dualar okumamız gerektiğini anlatmaktadır. Bazıları bu ifadeden namazlardan sonra kılınan nafile namazların ya da çekilen tesbihlerin kastedildiğini söylese de doğru olan selamdan önceki oturuşlarda (tahiyyatta) yapılan dualar ve tesbihlerdir. Çünkü ayet “namazdan sonra” demiyor “secdelerden sonra” diyor. Her rekâtta iki secde vardır, iki rekâtta dört secde olunca çoğul oluyor ve arkasında oturuş geliyor. Ayette de “sucûd-secdeler” diye çoğul ifadesi kullanılmıştır.  

 Bu âyetle de, akşam, yatsı ve teheccüd namazlarıyla, farz namazların ardından kılınan sünnet ve nafile namazlar veya vitir namazı kasdedilmiştir.  

1 Yani akşam ve yatsı namazları ile. (Kurtubî)2 Bazı müfessirler, bu bölümün akşam namazının son sünnetine işaret olduğunu söylemişlerdir. (Kurtubî)  

Secdelerin peşinden yapılan tesbihattan maksat, namazdan sonra yapılan zikir ve tesbihat olabilir. Farzdan sonra kılınan nafile namazlar da olabilir. Hz. Peygamber (a.s.) her namazdan sonra fakirlerin 33’er kere sübhanallah, el-hamdülillah ve Allahu ekber zikrine devam etmekle zenginlerin Allah yolunda harcamalarla elde ettikleri yüksek dereceleri kazanacaklarını bildirmiştir.  

[*] Her rekatta bir kere oturup zikirde bulunmak gerekir, bu iki secdeyi ayıran oturmadır (Nisa 4:103 gereği). Ayette geçen secdeler çoğuldur. Arapçada çoğul en az üçtür. Her rekattaki secde sayısı iki olduğu için bu ayete emredilen tesbih eyleminin, iki rekattan yani dört secdeden sonra olması gerekir. Namazlarda secdelerin ardından okuduğumuz Tahiyyat ve benzeri duaların bu ayettin gereği olduğu açıktır.  

(6) Peygamberimiz bir akşam ayın on dördüne baktıktan sonra şöyle buyurmuştur: “Siz şu ayı nasıl görüyorsanız, Rabbinizi de öylece göreceksiniz. Onu görmede bir sıkışıklığa da düşmeyeceksiniz. Onun için, gücünüz yettiği müddetçe, güneşin doğuşundan ve batışından önceki namazları kaçırmayın.” Daha sonra Peygamberimiz yukarıdaki “Rabbini güneşin doğuşundan ve batışından önce hamd ile tesbih et” meâlindeki âyeti okumuştur. İbni Abbas da “Secdelerin ardında Onu tesbih et” sözü ile, Allah’ın namazlardan sonra tesbihat yapmayı emrettiğini söylemiştir. (Buhârî, Tefsir 50:2.)