Bu ayet Hafs Mushafı sırasına göre baştan 5616, sondan 621. ayet; 76. sure ve İnsân Suresinin 25. ayetidir. İnsân Suresi 25. ayetinin kelime sayisi 5, harf sayısı 21 ve toplam ebced değeri ise 1615 olarak hesaplanmıştır. İnsân Suresinin toplam ebced değeri 73518 olarak hesaplanmıştır. Ebced sayımlarında varsa ء Hemze harfi dahil olarak sayılmıştır.
Müzzemmil ve Müddessir sûrelerinde olduğu gibi burada da Hz. Peygamber’in yüce Allah’ı sabah akşam zikir ve tesbih etmekle, gece gündüz O’na ibadetle yükümlü olduğu bildirilmektedir. Bu ibadetlerle Hz. Peygamber’in Allah’a derin saygı ve bağlılığının, irade ve azminin daha da güçlendirilmesinin ve müşriklerin çirkin saldırılarına karşı direncinin arttırılmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır. Râzî müfessirlerin bu âyetlerle ilgili görüşlerini üç maddede özetlemiştir:
a) Bu âyetlerde beş vakit namaz emredilmiştir. Zira onlara göre “rabbinin adını anmak”tan maksat namaz kılmaktır. “Sabah” diye çevrilen bükra kelimesi sabah namazının vaktini, “akşam” diye çevrilen asîl kelimesi ise öğle ve ikindi namazlarının vakitlerini ifade eder. “Gecenin bir kısmında O’na secde et” diye tercüme edilen cümleden maksat akşam ve yatsı namazları, gecenin uzun bir bölümünde kılınması emredilen namaz ise Resûlullah’a farz, ümmetine mendup olan teheccüd namazıdır.
b) “Sabah akşam rabbin adını anmak”tan maksat namaz değil, sözle Allah’ı tesbih etmek ve O’nun noksan sıfatlardan münezzeh olduğuna inanmaktır. Bu da insanın gece gündüz bütün zamanlarda Allah’ı diliyle ve kalbiyle zikretmesi demektir (XXX, 259; ayrıca krş. Ahzâb, 33:41-42).
c) Allah’ı zikirden maksat bu söylenenlerin tamamıdır; farz olan beş vakit namaz, nâfile namazlarla dua ve istiğfarın hepsi bu zikre dahildir (İbn Âşûr, XXIX, 405 vd.).
Bize göre bu âyetlerde –beş vakit namaz da dahil olmak üzere– genel olarak ibadetin, özellikle gecenin belli vakitlerinde namaz kılmak, tesbih, dua, tövbe ve istiğfar gibi ibadet sayılan faaliyetlerde bulunmak suretiyle Allah’a kulluk, itaat ve bağlılık arzetmenin önemi üzerinde durulmuştur.
Gündüzün ilk ve son saatlerinde, sabah, öğle ve ikindi namazlarında Rabbinin ismini zikre, şükre devam et, Rabbine ibadet et, Rabbinin dinini, şeriatını anlat.
Bu kutlu yolculuğunda sana azık olması için, Rabb’inin adını övgülerle yücelterek, O’nun yaratıcılığında tezahür eden mükemmel sıfatlarını dâimâ gündeme getirerek sabah akşam an!
1 Bükra: Erken demek olup, sabahtan öğleye kadar olan vakittir. Asîl: öğleden akşama kadar olan zaman demektir. İkisi birden: sabahtan akşama kadar demek olup, bundan da; sabah, öğle ve ikindi namazları anlaşılabilir.2 Yani Onun, bize Kendisini anlamamız için ifâde ettiği sıfatlarını an. Sen, ancak bunları anlayabilirsin. Zatını anlamak için boşuna gayret etme. (Zira Allah’ın zatını anlamak için boyundan büyük işlere girişenlerin, “zatını anlayacağım derken sıfatlarını bile inkâra varan perişanlıkları” ortadadır.)
Mustafa İslamoğlu İnsân Suresi 25. Ayet Açıklaması
[5492] Bukraten ve asîlâ, bir günün tüm gündüzünü, hatta tamamını kapsar. Farz ve nafile namazlar, dua ve istiğfar, davet ve tebliğ, Allah adına yapılan her şey buradaki zikre dahildir.
Ömer Nasuhi Bilmen
Ve Rabbinin ismini sabahleyin ve akşamleyin zikret.
Kâfirlere karşı sabır ve sebat istenen yerlerin hemen yanı başında zikir ve ibadet emri yer alır. Demek bu kuvvetin kaynağı, bu işleri gerçekleştirmektir. Bu bölümde birinci cümle sabah, öğle ve ikindi namazlarına; ikinci cümle akşam ve yatsı namazlarına, üçüncü cümle ise teheccüd namazına işaret etmektedir.
