Tevbe Suresi 61. Ayet

Bu âyetlerde münafık karakteri ve münafıkların davranışlarıyla ilgili tasvire yeni kesitler eklenmekte, bir taraftan müslümanlar onların görünen yüzlerine aldanmamaları için uyarılmakta, diğer taraftan da Allah’ın âyetleri, peygamberi ve müslümanlarla alay eden münafıklara kendilerinden önceki inkârcı kavimlerin acı sonları hatırlatılmaktadır. Burada işaret edilen münafıklara ait söz ve davranışlar, tefsirlerde daha çok Tebük Seferi öncesinde ve bu sefer esnasında yaşanan olaylarla açıklanır; bu konudaki rivayetler âyetlerin yorumuna ışık tutmakla beraber, âyetlerin üslûbu ve sözün akışından daha çok münafık tiplemesinin hedeflendiği anlaşılmaktadır (münafıklar hakkında ayrıca bk. Bakara 2:8-20; Nisâ 4:138-140, 142-146; Münâfikun 63:1-8). Tefsirlerde 61. âyetin inişi ile ilişkilendirilen bazı rivayetlere yer verilir. Bunlardan biri şöyledir: Bazı münafıklar özel sohbetlerinde Resûlullah’ı çekiştiriyorlardı, sonra içlerinden biri “Aman bunlar onun kulağına gitmesin” diye ikazda bulununca, “O her söze kolayca kanar, söylediklerimizi inkâr ederiz, üstüne bir de yemin ettik mi bize inanır” şeklinde cevaplar veriyorlardı (Taberî, X, 168-169). Resûl-i Ekrem’in, münafıkların yalanlarını yüzlerine vurmadığı ve özellikle yemine çok değer verdiği gerçeğinden hareketle söz konusu rivayetlerle âyet arasında bağ kurulabilir. Fakat burada asıl amacın münafıkların tutumlarından bir kesit verip onların zihniyetini mahkûm etmek ve bu vesileyle dikkatleri Hz. Peygamber’in yüksek ahlâkına yöneltmek olduğu anlaşılmaktadır. Diğer taraftan münafıkların, “O her söylenene kulak veriyor” anlamındaki sözleriyle, Resûlullah’ın bazı sesler işitip onu vahiy olarak yansıttığı iddiasında bulunmuş oldukları yorumu da yapılmıştır. “Allah’ın resulünü incitenler” şeklinde tercüme edilen kısmı “peygamberi yerip kınayanlar” şeklinde anlamak da mümkündür (Esed, I, 366). Âyetin, “O sizin için hayırlı olana kulak veriyor” şeklinde tercüme edilen kısmı şöyle izah edilebilir: Resûlullah gelişigüzel tahminlerle insanlar hakkında yargıda bulunmaz, Allah’a olan derin imanının yanı sıra müminlere de büyük bir güven duyar ve söylenenleri böyle iyi niyet temeline dayanan bir anlayışla değerlendirir. Bu cümlede onun kulak verdiği bildirilen şeyle kastedilenin, bütün insanlığın hayrına olan “vahiy” olduğu da söylenmiştir. Allah’ın mesajını ileten elçi olması itibariyle 62. âyette Hz. Peygamber de Allah’ın yanı sıra zikredilmiş fakat kimin hoşnut kılınması gerektiğini belirten zamir tekil kullanılmıştır. Bazı müfessirler bununla ilgili olarak, resulünün rızâsını kazanmanın Allah’ın da rızâsını kazanma mânasına geldiği yönünde açıklamalar yaparken, bazıları da burada hoşnutluğuna erişilmesi hedeflenecek yegâne varlığın Cenâb-ı Allah olduğuna işaret bulunduğunu belirtmişlerdir (Şevkânî, II, 429). 63 ve 64. âyetler arasında şöyle bir bağ kurulabilir: Allah ve resulüne karşı çıkan, din özgürlüğünü yok etmek için uğraş veren kimseler, bu durumları dünyada açığa çıkmış olsa da olmasa da içinde ebedî olarak kalacakları cehennem azabına çarptırılacaklardır, en büyük rezil-rüsvâ olma aslında budur. Münafıklar bunu bilip dururken, sadece dünyada rezil olmaktan, haklarında bir sûre indirilip kalplerindekinin ortaya dökülmesinden endişe etmektedirler. Münafıkların ileri sürdükleri mazeretin geçersizliğini belirten 65. âyet, dolaylı bir tarzda müminlere yönelik olarak da dinî ve itikadî konuların şaka ve eğlence konusu edilemeyeceği hususunda ciddi bir uyarı ihtiva etmektedir. Münafıkların bir kısmı iman ile küfür arasında bocalayan, diğer bir kısmı ise bilinçli olarak ve ısrarla inkârcılığını sürdüren fakat müslümanlara karşı bunu gizlemeye çalışan kişilerdir. İşte 66. âyette, aklını ve iradesini doğru yönde kullanmayı, içindeki hak-bâtıl mücadelesini imanın galibiyetiyle sonuçlandırmayı başaranlara yüce Allah’ın bağış kapısının açık bulunduğu, inkârcılıkta ısrar edenler için ise kötü âkıbetin kaçınılmaz olduğu haber verilmektedir. 67. âyette münafık karakterine ve 68. âyette münafıkların acı âkıbetlerine değinildiği gibi, 71. âyette mümin karakterine ve 72. âyette de onların mutlu sonlarına işaret edilerek iki grup arasında bir mukayese yapılmasına imkân sağlanmıştır. 69-70. âyetlerde, gerçekte inkârcı oldukları halde iman etmiş gibi görünen münafıkların âkıbetlerinin açıktan açığa peygamberlere karşı mücadele veren inkârcılardan daha iyi olmayacağı belirtilmekte, güç ve servet sahibi olsalar da inkârcıların boş davalar uğruna yaptıklarının gerek dünyada gerekse âhirette ziyan olup gittiği (bu konuda bk. Âl-i İmrân 3:10, 116-117) hatırlatılıp münafıkların da bundan ders almaları gerektiği uyarısı yapılmaktadır.

Hz. Muhammed’e “hayır kulağı” denmesinin gerekçesi, onun “Yüce Allah’a iman etmesi”, beraberinde “müminlere, onların sözlerine inanıp güvenmesi” ve muhatapların içinden “iman edenler” için de bir rahmet ve merhamet vesilesi olması”dır.,Âyette geçen [yu’minu] fiillerinin ilki Yüce Allah’a “iman etmeyi”, ikincisi ise müminlere “güvenmeyi” içermekte, imanın hem inanç boyutunu hem de ahlâki boyutunu ortaya koymaktadır.,Benzer mesaj: Tevbe 9:128.  

1- Başkalarının aklıyla hareket eden, herkesin dediğine inanan kimden ne duyduysa onu yapan, saf bir kimsedir.  

61.Katade ve Suddi`den rivayet edildiğine göre münafıklardan bir grup kendi aralarında toplandılar. İçlerinde Cellas bin Suveyd ve Vedi`a bin Sâbit adlı münâfıklar da vardı. Bunlar Resulullah (a.s.) hakkında çirkin sözler söylediler ve: "Eğer Muhammed`in söyledikleri doğruysa biz eşeklerden de daha aşağıyız" dediler. -Bir rivayete göre münâfıklar böyle konuşurlarken içlerinden biri: "Muhammed bu konuştuklarımızı duyarsa bizi rezil eder" dedi. Bunun üzerine Cellas bin Suveyd: "Korkmayın. Biz istediğimiz gibi konuşur sonra Muhammed`in yanına gider bunları konuşmadığımıza yemin ederiz. O da bizi doğrular. Çünkü Muhammed bir kulaktır her duyduğuna inanır" dedi.- Yanlarında ensarın çocuklarından Amir adlı bir çocuk da vardı. Münâfıklar onu da alaya aldılar. Amir onların bu hareketlerine kızdı ve: "Muhammed`in söyledikleri doğrudur ve siz eşeklerden daha aşağısınız" dedi. Sonra konuştuklarını Resulullah (a.s.)`a haber verdi. Resulullah (a.s.) adamları yanına çağırıp bunu kendilerine sordu. Onlar böyle bir şey söylemediklerine yemin ettiler ve Amir`in yalancı biri olduğunu ileri sürdüler. Amir ise onların yalan söylediklerini söyledi. Ama Resulullah (a.s.) yine de onların sözlerini kabul etti. Bunun üzerine Amir: "Allah`ım! Doğru söyleyeni doğru çıkar, yalan söyleyeni yalan çıkar!" diye dua etti. Sonra bu ayeti kerime indirildi.  

İslam toplumu içinde, çeşitli sebeplerden dolayı ve menfaati gereği kendini Müslüman göstererek Allah’a, Resulüne ve müminlere düşmanlığını gizleyen (Bakara, 2:8; Âli İmrân, 3:167; Mâide, 5:41) münafıklar hemen her konuda Hz. Peygambere muhalefet ederek, ona sınırsız sadakat gösteren Müslümanların güvenini sarsmaya çalışıyorlardı. Ayette ifade edildiği gibi “her şeye kulak veriyor (inanıyor)” diyerek; Peygamberin olmayan ve mantıklı düşünce ile izah edilemeyen birtakım sesler işittiğini ve yanılarak bunları insanlara vahiy olarak yansıttığını söylüyorlardı.  

(2)Münâfıklar kendi aralarında: “Muhammed, dinleyen bir kulaktır. Biz onun aleyhinde istediğimiz herşeyi söyleriz ve sonra ona gidip sadâkat yemîni yaparız. O da bize inanır” derlerdi. Sevgili Peygamberimiz (asm) ise, münâfıkların böylesi kötü hareketlerini çok iyi bildiği hâlde yüzlerine vurmayıp, onlara yumuşak muâmele ederdi. Kim olursa olsun, Allah üzerine ettiği yemîne, bilhassa hürmet ederdi. Onlar da bunu “hâşâ!” basit bir davranış telakkī ettiklerinden, câhillik çukuruna dalıp boşboğazlık etmeyi bir ma‘rifet sayarlardı. (Celâleyn Şerhi, c. 3, 272)  

(Bu, münafıkların Hz. Peygamber’e (s.a.a) yönelttikleri suçlamalardan biriydi. Hz. Peygamber (s.a.a) herkesi dinlediği ve herkesin istediği şeyi söylemesine izin verdiği için onlar bunu hata olarak görürler ve şöyle derlerdi: “O saf bir adam. Herkes ona rahatça yaklaşıp dilediğini söyleyebilir, o da hemen her duyduğuna inanıyor!” O’nun herkesi dinlemesi aslında iyi bir şeydi. Fakat münafıklar fakir ve mütevazi Müslümanların Hz. Peygamber’in (s.a.a) yanına yaklaşmalarını engelleyebilmek için, bunu sanki kötü bir özellik imiş gibi yaydılar. Münafıklar, bu gerçek müminlerin kendi düzenlerini, kötülüklerini ve düşmanca konuşmalarını gidip Hz. Peygamber’e (s.a.a) haber vermelerinden hoşlanmıyorlardı. Hz. Peygamber’in (s.a.a) kendileri gibi “saygın” kimseleri değil de, bu fakir ve basit insanları dinleyip onlara inanmasına çok kızıyorlardı.)  

1 Araplar, “casusa” mecâzen (عَيْنٌ) “göz” dedikleri gibi, “her söyleneni dinleyip kanan kimselere” de (أُذُنٌ) “kulak” dedikleri için tercümede bu mecâzî anlam tercih edilmiştir.2 (اٰمَنَ) fiili (ل) harf-i cerriyle “güvenmek” anlamına geldiği için tercüme bu şekilde yapılmıştır.3 Bu âyet, münâfıklardan Cülâs b. Süveyd’in: “biz istediğimiz her şeyi söyleriz sonra ona varır, söylediklerimizi inkâr ederiz. O da hemen bizi tasdik eder. Çünkü Muhammed, her söze kulak veren safın biridir.” demesi üzerine indirilmiştir. (Vâhidî)  

[1471] Klasik tefsir, “kulak” ithamını “kendisine her söylenene inanır” şeklinde yorumlamıştır (Taberî). Oysa, ne âyetin iç ve dış bağlamı ve ne de Kur’an bunu doğrular. Rasulullah’a kalbi hastalıklı olanların yönelttiği “kulak” ithamı, onun kendisine konuşan herkesi sabırla “dinlemek” gibi öteden beri iyi bilinen insani meziyetine yöneliktir. Sözü olan herkesin sözünü dinlemek Kur’an’ın övdüğü bir davranıştır (39:18). Doğaldır ki, kişinin konuşanın sözüne kulak kesilmesi bir erdem, dinlediği her şeye inanması bir zaaftır (39:18). Âyetin devamı, Allah Rasûlü’nün bu davranışını reddetmek yerine bunun inanan insana olan ‘güvenden’ kaynaklanan bir meziyet olduğunu tasdik etmektedir. Alternatif bir açıklama da şu olabilir: Bu itham, vahyin kaynağı hakkında ikiyüzlülerin gizli inkârını yansıtmaktadır. Rasulullah’ı, kulağına fısıldanan asılsız sözleri “vahiy” diye dinlemekle itham etmiş olmaktadırlar ki, bu pek alçakçadır. 65. âyette onların alay ettikleri arasında “Allah’ın âyetleri”nin de sayılması, bu yorumun teyidi olarak görülebilir. [1472] Yu’minu: Aynı âyette hem akidevi anlamı olan “inanır” anlamına, hem de ahlâkî anlamı olan “güvenir” anlamına kullanılmıştır. Her ne kadar birincisi be ikincisi lam ile gelmişse de, dil açısından âmene fiilinin tüm kullanımlarında her iki anlam da vardır. Şu hâlde, yu’minu billahi ve yu’minu li’l-mü’minin ibaresinin tam açılımı şöyle olur: “Elçi Allah’a iman edip güvenir; dolayısıyla Allah’a ve kendisine iman edip güvenenlere de inanıp güvenir”.  

(19) “Herkesi dinleyen, herkese inanan biri.”