Zilzâl Suresi 8. Ayet

Herkesin eninde sonunda yaptıklarının karşılığını bulacağını belirten bu âyetler, bütün insanlığın paylaştığı bir gerçeği dile getirmesi bakımından hikmet dolu ifadelerden (cevâmiu’l-kelim) sayılmıştır. Nitekim Hz. Peygamber de bu âyetleri, kuşatıcı anlamıyla eşsiz bir ifade olarak nitelemiştir (Buhârî, “Şürb”, 12; “Tefsîr”, 99). Âyetler, dünyada yapılan en küçük hayır veya şerrin bile kaybolmayacağını, âhiret gününde bunun hesabının verileceğini ve karşılığının ödül veya ceza şeklinde alınacağını ifade eder (krş. Kehf 18:49; Enbiyâ 21:47). Hz. Peygamber de, “Bir yarım hurma veya bir güzel sözle olsun ateşten korunun!” (Buhârî, “Edeb”, 34; “Zekât”, 10; “Tevhîd”, 36) buyruğuyla kişinin, karşılığını Allah’tan bekleyerek iyi niyetle ve insan sevgisiyle yaptığı en küçük bir hayrın dahi onu âhirette ateşten koruyabileceğini ortaya koymuştur. İnanmayanların dünyada yaptıkları iyiliklerin hükümsüz, âhiret hayatı bakımından faydasız olduğunu bildiren âyetler (meselâ bk. Nûr 24:39) “zerre miktarı da olsa iyiliğin karşılığının görüleceği”ni bildiren bu âyetle çelişir gibi görülmüş ve şu yorumlar yapılmıştır: a) İnançsızlar yaptıkları iyiliklerin karşılığını dünyada görürler, âhirete bir şey kalmaz. b) Mümine de inkârcıya da yaptıkları gösterilir; müminin küçük günahları bağışlanır, iyilikleri ödüllendirilir. Kâfirin iyi amelleri reddedilir; çünkü bunları Allah rızası için yapmamıştır, günahları ise ceza ile karşılanır. c) İnanmayanın ameli de hesaba girer, inkârına ait büyük günahından düşülür ama iyilikleri bu günahı karşılayamaz ve bu bakımdan boşa gider. d) Mümin bütün iyiliklerinin, inkârcı da bütün kötülüklerinin karşılığını görür (Râzî, XXXII, 58-59).

Bu iki ayette verilen mesaj, dünyada yapılan hayır ve şerrin, iyilik ve kötülüğün mahşerde görüleceğidir. Yoksa yapılanların “karşılıkları”nın görülmesinden söz edilmemektedir. Bu mesaj, Bakara 2:134, 141, 272, 286, En‘âm 6:52, 164, İsrâ 17:13-15, Lokmân 31:33, Fâtır 35:18, Zümer 39:7, Fussilet 41:46, Câsiye 45:15, Necm 53:38-39 ve Mümtehine 60:3. ayetlerle birlikte okunmalıdır.  

[792] Zilzâl sûresinden çıkarılacak genel ilkeler için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XXI, 289.  

 Yerin ağırlığını dışarı çıkarması birkaç türlü tefsir edilmiştir: 1. İçindeki hazineleri dışarı çıkarır, fakat onlara bakan olmaz. 2. Kabirlerdeki ölüler dirilir. 3. Yeraltındaki madenler, gazlar, yanar durumda olan lavlar dışarı fırlar.  

(2)“Âyâ (acabâ)! Bu insan zan eder mi ki başı boş kalacak? Hâşâ! Belki insan, ebede meb‘ustur(gönderilmiştir) ve saâdet-i ebediyeye (Cennete) ve şekāvet-i dâimeye (Cehenneme) namzeddir. Küçük-büyük, az-çok her amelinden muhâsebe görecek (hesâba çekilecek). Ya taltîf edilecek veya tokat yiyecek!” (Lem‘alar, 17. Lem‘a, 145)  

[5856] Bu âyetler ödül ve ceza ile ilgili değildirler. “Onu görecek” mânasına gelen yerahu ifadesi yucze bihi (karşılığını görecek) veya yuhaseb ‘aleyhi (onunla yargılanacak) mânasına alınamaz. Zira bir önceki âyette zaten “amelleri kendilerine gösterilmek üzere” oraya geldikleri açıkça belirtiliyor (Krş: 17:49). Daha sonra hesap, ondan sonra da ödül ve ceza geliyor. Eğer bu âyetleri ödül-ceza bağlamında alırsak, “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır” (7:156); “Kim (İlâhî mahkemeye) bir iyilikle gelirse yaptığının on katını kazanacaktır” (6:160); “Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; fakat isteyen (hak eden)/istediği kimselerin bunun dışındaki günahlarını bağışlar.” (4:48) gibi birçok âyeti anlayamayız. Sözün özü: ”Bu âyetler, insan eylemlerinin tümünün kayıt altına alındığını, hiçbirinin atlanmadığını, dahası Allah’ın atlatılamayacağını, unutan ve uyuyan bir varlık olmadığını” ifade eder (Krş: 24:39; 14:18; 3:91; 4:31; 36:51; 69:19, 25; 17:14, 49, 71; 18:49).  

Zerre: Görünür görünmez derecede gayet küçük karınca, güneş ışınında sezilebilen zerrecikler demektir. Burada maksat, beşer duyusunun ilgilenebileceği en küçük şeyle, sorumluluğun asgarisini bildirmektir. Asıl maksat, en küçük bir hayr veya şerrin Allah nezdinde kaybolmayacağını açıklamaktır.