’DAN SONRA NECEŞ’E DAİR HADİSLER VAR. Açık arttırma yolu ile satış konusunda daha önce Enes'in rivayet ettiği şu hadis geçmişti: Hz. Nebi (s.a.v.), devenin sırtına konulan bir hasır ile bir bardağı açık arttırma yolu ile satmak için "Bu hasır ile bardağı kim satın alır?" diye sordu. Bir adam: "Ben bir dirheme satın alırım" dedi. Hz. Peygamber: "Bir dirhemden fazla veren yok mu?"
diye sordu. Bir başkası iki dirhem verdi, Nebi s.a.v.'de bunları o adama sattı. Bu hadisi Ahmed İbn Hanbel ile Sünen yazarları rivayet etmiştir. Anlaşıldığı kadarıyla Buhari, konu başlığını bu şekilde koymakla, Bezzar'ın Süfyan İbn Vehb aracılığıyla rivayet ettiği şu hadisi zayıf gördüğüne işaret etmektedir: "Hz.Nebi s.a.v.'in açık arttırma yolu ile satışı yasakladığını işittim." Bu hadisin senedinde İbn Lehiya vardır ki bu zayıf bir ravidir.
Açık Arttırma İle Satım, Belirli Mallarla Sınırlı mıdır? Konu başlığında Ata'dan nakledilen sözle ilgili olarak Tirmizı şöyle demiştir: İlim ehlinin bir kısmına göre uygulama bu şekildedir. Onlar ganimetler ve miras mallarının açık arttırma ile satışında bir sakınca görmemişlerdir. Açık arttırma satışının caiz olmasını ganimet ve miras ile sınırlamak anlamsızdır. Çünkü konu aynıdır, mahiyetleri birdir.
Öyle anlaşılıyor ki Tirmizi; İbn Huzeyme, İbnü'l-Carud ve Darekutni'nin, Zeyd İbn Eslem aracılığıyla İbn Ömer'den rivayet ettikleri şu hadisi esas alarak bir sınırlandırma yapmıştır: "Resulullah s.a.v. sizden birinin, başkasının satışı üzerine -o satışdan vazgeçmedikçe- satış yapmasını yasakladı. Ancak ganimetler ve miras malları bunun dışındadır." Anlaşıldığı kadarıyla bu hadiste, açık arttırma yolu ile satışın çoğunlukla gerçekleştiği ganimetler ve miras malları yalnızca yaygın durum itibarıyla zikredilmiştir. Aynı hükümde ortak olmaları sebebiyle diğer mallar için de geçerlidir.
Evzai ve İshak bu hadisten ilk anda anlaşılan manayı dikkate alarak, açık arttırmanın caizliğini ganimet ve miras mallarının satımına özgü kabul etmişlerdir. İbrahim en-Nehai'nin açık arttırmayı mekruh gördüğü rivayet edilmiştir. Buhari daha sonra "müdebber"in satışı ile ilgili olarak Cabir hadisini rivayet etmiştir. Bu hadiste Nebi s.a.v.'in "kim satın alır?" dediği ve Nuaym İbn Abdullah'ın belirli bir para karşılığında onu satın aldığı, bunun üzerine Hz. Peygamber'in de köleyi ona verdiği yer almaktadır. Bu konuda geniş açıklama "Müdebber Kölenin Satımı"
bahsinde gelecektir. (2230. hadis) Müdebber: İslam hukukunda, efendinin ölümünden sonra azat olması şart koşulan köleye "müdebber", bu şekilde yapılan azat işlemine ise "tedhir" denilir. باب: النجش، ومن قال: لا يجوز ذلك البيع. 60. NECEŞ SATIMI VE BUNUN CAİZ OLMADIĞINA DAİR GÖRÜŞLER وقال ابن أبي أوفى: الناجش آكل ربا خائن. وهو خداع باطل لا يحل، İbn Ebi Evfa şöyle demiştir: "Neceş satışı yapan kişi faiz yiyen bir haindir." Neceş satışı bir aldatmadır, batıldır ve haramdır.
قال النبي صلى الله عليه وسلم: (الخديعة في النار). (ومن عمل عملا ليس عليه أمرنا فهو رد). Nebi Sallallahu Aleyhi ve Sellem şöyle buyurdu: "Aldatma (yapan) ateştedir. Bizim işimize uygun olmayan bir işi yapan kimsenin yaptığı o iş kabul edilmez." حدثنا عبد الله بن مسلمة: حدثنا مالك، عن نافع، عن ابن عمر رضي الله عنهما قال: نهى النبي صلى الله عليه وسلم عن النجش). "Neceş"in Anlamı: "Neceş" sözlükte avı ürkütmek ve avlansın diye bulunduğu yerden kaçırmaktır.
Hukuki bir terim olarak ise, "başkasının daha pahalıya satın alması için, satın alma niyetinde olmayan kimsenin malın fiyatını arttırmasıdır." Satışa bu ismin verilmesi, satışı yapan kimsenin mala olan rağbeti bu şekilde arttırması sebebiyledir. Neceş" Satışının Türleri a. Neceş satışı, bir kişinin satıcı ile anlaşarak üçüncü bir şahsı aldatması şeklinde olabilir. Bu durumda hem neceş yapan hem de satıcı, günahta ortak olurlar.
b. Neceş, satıcının bilgisi dışında da olabilir. Bu durumda günah yalnızca neceşi yapana aittir. c. Neceş yalnızca satıcı tarafından da yapılabilir. Örneğin, satıcı elindeki malı, kendisinin satın aldığından daha yüksek bir fiyata satın aldığını söyleyerek müşteriyi aldatmak isteyebilir. Nitekim bu ileride, sahabenin sözü olarak aktarılacaktır. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Neceş, dalavere ve hile yapmaktır.
Göruldüğü kadarıyla Buhari konu başlığında, Abdürrezzak'ın Ömer bin Abdü'l-Aziz aracılığıyla rivayet ettiği şu hususa işaret etmektedir: Ömer bin Abdü'l-Aziz'in memurlarından biri bir esir sattı ve Ömer'e "şayet fiyatını arttırmasaydım ve ona harcama yapmasaydım düşük fiyata satılacaktı". Bunun üzerine Ömer: "Bu helal olmayan neceş satışıdır" dedi. Daha sonra birini görevlendirerek "satış geçersizdir, helal değildir"
şeklinde duyuru yaptırdı. Neceş Satışı Hukuken Geçerli midir? İbn Battal şöyle demiştir: Alimler, neceş yapanın günaha girmiş olacağı konusunda icma' etmişlerdir. Ancak bu şekilde yapılan satışın geçerli olup olmayacağı konusunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir. [1. Görüş: Mutlak olarak geçersizdir] İbnü'l-Münzir, bir grup hadisçiden bu satışın fasit olduğu görüşünü nakletmiştir. Bu, zahirilerin görüşü olduğu gibi, İmam Malik'ten de rivayet edilmiştir.
[ 2. Görüş: Satıcının bilgisi dahilinde olması halinde geçersizdir] Satıcı ile anlaşarak yapılması yahut satıcının bunda parmağının bulunması halinde satışın geçersiz olacağı görüşü. Bu, Hanbelilerden nakledilen meşhur görüştür. [ 3. Görüş: Satıcının bilgisi dahilinde olması halinde geçerli olmakla birlikte alıcı muhayyerdir ] Malikllerden nakledilen meşhur görüş'e göre ise böyle bir durumda alıcı satış akdini kabul edip etmeme konusunda muhayyer olur. Musarrat hadisine kıyasla Şafii'lerin bir görüşü de bu şekildedir.
(Musarrat: Hayvanın sütlü zannedilmesi için uzun süre sağılmadan bekletilmesi ve memesi dolu iken satılmasıdır.) [ 4. Görüş: Mutlak olarak geçerlidir] Şafiilerde daha sahih olan diğer görüşe göre ise günah söz konusu olmakla birlikte satış akdi geçerlidir. Hanefiler de bu görüştedir.
