Kasas Suresi 56. Ayet

“Allah dilediğini hidayete erdirir” diye çevirdiğimiz cümle “Allah dileyeni hidayete erdirir” şeklinde de tercüme edilebilir. Sahih kaynaklarda nakledilen rivayetlere göre Hz. Peygamber ölmek üzere olan amcası Ebû Tâlib’e İslâm dinini telkin etmiş, ancak Ebû Tâlib kabul etmemiş, bundan dolayı son derecede üzülen Hz. Peygamber’i teselli etmek üzere bu âyet inmiştir (Buhârî, “Tefsîr”, 28:1; Taberî, 91-93; Şevkânî, IV, 174). Bununla birlikte âyeti muayyen bir sebep veya zamana tahsis et­meden genel anlamda değerlendirmek, bir kimseyi –kendi istek ve eğilimi olmadıkça– doğru yola getirmeye çalışmanın bir noktadan sonra yararsız olduğunu söylemek daha uygun olur (krş. Esed, II, 794). Allah Teâlâ, peygamber ve kitap gönderdikten sonra tercihini ısrarla inkâr yönünde kullananları zorla doğru yola iletmez; bilâkis onları kendi irade ve tercihleriyle başbaşa bırakır; gerçeği araştırıp tercihini o yönde kullanmaya çalışanlara yardım ederek onları doğru yola iletir (bu konuda bilgi için bk. Bakara 2:7, 26).

Bu ayetin Hz. Muhammed’in amcası Ebû Tâlib hakkında indirildiğine dair bilgiler yer almaktadır (Buhârî, Menâkıbu’l-Ensâr, 40; Tefsîru Sûre-i Kasas, 1; Tevhîd, 31; Müslim, İman, 39, 41, 42). Bu ayet Bakara 2:272 ve ‘Abese 80:7. ayetlerle birlikte okunmalıdır. Verilmek istenen mesaj açıktır: hidayet bir iradenin sonucudur. Kişi hidayeti ister, samimi ise Yüce Allah da onu yaratır. hidayette herhangi bir zorlama değil, tercih söz konusudur Benzer mesajlar: En‘âm 6:117; Nahl 16:125; Kasas 28:85; Necm 53:30; Kalem 68:7.  

1- Kim hidayete iletilme koşullarına uygunsa. Hak edeni, dileyeni; doğru yolu bulma çabasında olanı. Allah, insanın yaptığı seçime göre uygun olan karşılığı vererek, sapkınlığı gerektiren şeyleri yapanı saptırır; doğru yola iletilmeyi gerektiren şeyleri yapanı da doğru yola iletir. Hidayet ve dalalet konusu insanın dilemesiyle ilişkilidir. Sorumluluk bütünüyle insana aittir. Ayetteki “Şâe” sözcüğü, “dilediğini” anlamının yanı sıra, “şey edeni”, “gayret göstereni”, “bir şey elde etmek çabasında olanı” anlamlarına da gelmektedir. Zaten ayetin son cümlesinde “dilediğini” sözcüğü ile kast edilen şeyin, insanın kedi seçimi olduğu açıkça ifade edilmektedir.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2:272; 12:103.  

56.Müslim`in ve daha başkalarının Ebu Hureyre (r.a.)`den rivayet ettiklerine göre Resulullah (a.s.) amcası Ebu Talib`e: "Lâ ilâhe illa`llah (:Allah`tan başka ilâh yoktur)" de senin içinde kıyamet gününde şahitlik edeyim" diye buyurdu. O da: "Eğer Kureyş`in kadınları beni ayıplayacak olmasalardı, "ölüm korkusu onu böyle söylemeye yöneltti" diyecek olmasalardı mutlaka senin söylediğini aynen kabul ederdim" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti kerimesini indirdi.Nesai`nin Sünen`inde ve İbnu Asâkir`in Tarihu Dımeşk adlı eserinde rivayet ettiklerine göre Ebu Sa`d bin Rafi` şöyle söylemiştir: "Abdullah bin Ömer (r.a.)`e bu ayeti kerimeden sorarak: "Bu Ebu Cehl ve Ebu Tâlib hakkında mıdır?" dedim." O da: "Evet" dedi."  

Bkz. 42:52)Hz. Peygamberin amcası Ebu Talip, son saatlerini yaşıyordu. Peygamberimiz onu ziyaret ederek tevhid inancı üzere ölmesini sağlamak için ondan Müslüman olmasını istiyordu. Fakat Ebu Cehil ’in baskısından ve Kureyş halkının kendini kınamasından korktuğu için Hz. Peygamberin bu talebini yerine getirememişti. Hz. Peygamber, çok sevdiği, zor zamanlarda ciddi desteğini gördüğü amcasının bu durumuna çok üzüldü. Bunun üzerine hem Sünnetüllah’ın hatırlatılması ve hem de Hz. Muhammed’in teselli edilmesi için bu ayet nazil oldu.  

 Rivayete göre, Resûl-i Ekrem (s.a.), amcası Ebu Talip’e hitaben şöyle buyurmuştu: «Lâ ilâhe illâllah» de ki, kıyamet günü senin lehine şehâdette bulunayım. Ebu Talip ise, «Kureyş kadınları beni kınarlar, korkudan bunu söyledi derler. Eğer böyle demeyecek olsalardı, müslüman olup seni sevindirirdim» demişti. Hz. Peygamber’in, çok sevdiği, önemli yardımlarını gördüğü amcasının hidayeti için böyle çırpınışı üzerine bu âyet nâzil oldu.  

Bu ayeti 42:52 ayetiyle karşılaştırınız.  

(2)“Evet insanın elindeki cüz’-i ihtiyârî (kendi irâdesi) ile işledikleri ef‘âllerinde (fiillerinde), Cenâb-ı Hakk’a âid netâici (netîceleri) düşünmemek gerektir. (...) Üstâd-ı Mutlak ve Muktedâ-yı Küll (herkesin kendisine uyduğu) ve Rehber-i Ekmel (en mükemmel kılavuz)olan Resûl-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm: وَماَعَلَي الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ [Peygambere düşen ancak tebliğdir] olan fermân-ı İlâhiyeyi (Allah’ın emrini) kendine rehber-i mutlak ederek, insanların çekilmesiyle ve dinlememesiyle daha ziyâde sa‘y (çalışma) ve gayret ve ciddiyetle teblîğ etmiş. Çünki: اِنَّكَ لَاتَهْد۪ي مَنْ اَحْبَبْتَ وَلَكِنّ اللهَ يَهْد۪ي مَنْ يَشآَءُ [Şübhesiz ki sen, sevdiğin kimseyi hidâyete erdiremezsin; fakat Allah, dilediği kimseyi hidâyete erdirir] sırrıyla anlamış ki, insanlara dinlettirmek ve hidâyet vermek, Cenâb-ı Hakk’ın vazîfesidir. Cenâb-ı Hakk’ın vazîfesine karışmazdı. (...)Siz de, size âid olmayan vazîfeye harekâtınızı (hareketlerinizi) binâ etmekle karışmayınız ve Hâlıkınıza(yaratıcınıza) karşı tecrübe vaz‘iyetini almayınız!” (Lem‘alar, 17. Lem‘ a, 137-138)(3)Bu âyet-i kerîme, Resûl-i Ekrem (asm)’ın, amcası Ebû Tâlib’in İslâm’a girmesini ısrarla istemesi üzerine nâzil olmuştur. (Râzî, c. 13:25, 3)  

1 Bu âyet, Ebû Talib hakkında indirilmiştir. Ebû Talib son nefesini vermek üzere iken bile Peygamberimiz onu: “Allah’tan başka ilâh olmadığına” îman etmeye çağırmış ama Ebû Talib: “Ben Abdülmuttalib’in dini üzereyim” diyerek îman etmekten kaçınmıştı. Bunun üzerine Peygamberimiz; “Allah’a yemin olsun ki, engellenmediğim sürece senin için af dileyeceğim” demişti. Bu olay üzerine bu âyet ve “Cehennemlik oldukları iyice belli olduktan sonra, Peygambere de îman edenlere de akraba bile olsalar müşrikler için (Allah’tan) af dilemek yoktur.” (Tevbe:113) âyeti nâzil oldu. (Müslim) Ayrıca bu konu ile ilgili olarak Bk. (Tevbe: 80, İbrahim: 4) Bu âyetlerin Peygamberimizin annesi için dua etmesi üzerine indirildiği de rivâyet edilmektedir. Yani; Peygamberimizin annesi de amcası da Müslüman değildir ve cehennemdedir. Bk. (En’am: 52, Kehf: 23, Tahrim: 1, Tevbe: 113, Abese: 1-4)2 Bu âyet ve bir önceki dipnotta geçen âyetlerle; Peygamberlerin konumu net bir şekilde belirlenmektedir. Yani Peygamberler bile, sevdiği bir kimseye, annesi de olsa amcası da olsa hidâyet veremez ve onları cennete koyamaz. Bu iş tamamen Allah’a mahsustur.  

[3432] Çevirimizin dilsel gerekçesi için bkz: 10:25; 14:4 ve 24:21, ilgili notlar. Âyetin sonundaki “O kimin doğru yola girmek istediğini çok iyi bilir” cümlesi tercihimizi desteklemektedir. [3433] İlk müfessirlerimiz bu âyeti, Allah Rasûlü’nün çok sevdiği amcası Ebu Talib’e İslâm’ı telkinlerinin sonuçsuz kalmasıyla ilişkilendirirler. Eğer rivayet doğru ise Ebu Talib bu telkinlere rağmen “Babalarının dini üzere olduğunu söyleyerek son nefesini vermişti” (Buhârî). Elbette âyet tüm zamanlar ve mekânda geçerli bu hakikati beyan eder: Hidayet kişinin kendi yönelişini Allah’ın ödüllendirmesidir. Belirleyici olan insanın iradesidir.