Vâkı'a Suresi 75. Ayet

İlk âyette “yıldızların yerleri” diye çevrilen tamlama müfessirlerce daha çok “yıldızların doğduğu veya battığı yerler, dolaştığı menziller yani yörüngeler” ve özellikle “kıyamet sırasında yıldızların düşeceği yerler” mânalarıyla açıklanmıştır. Bazı ilk dönem müfessirlerinden, burada “Kur’an’ın parça parça indirilişi veya indirilmiş kısımları”nın veya “Kur’an’ın muhkem âyetleri”nin yahut “Kur’an’ın başı ve sonu arasındaki uyumun, tutarlılığı”nın kastedildiği yorumları nakledilmiştir (Taberî, XXVII, 203-204). Râzî, maksadın “Kur’an’ın girdiği kalpler” olabileceği yorumunu da zikreder (XXIX, 188). Öte yandan, bu tamlamanın sözlükte “yıldızların düştüğü yerler” anlamına gelmesi, günümüzdeki bazı Kur’an araştırmacılarını burada astrofizik uzmanlarının “kara delik” tabir ettikleri “büyük kütleli yıldızların ömürlerini tüketmeleri sonucu meydana gelen farazî gök cisimleri”ne veya “yıldız kökenli olmayıp yıldızlar arası uzaydaki gaz kütlesinin sıkıştırılmasının yol açtığı oluşumlar”a işaret edildiği yorumunu yapmaya yöneltmiştir (Allah’ın yemin etmesi ve Kur’an’da yer alan kasemler konusunda genel bilgi ve değerlendirme için bk. Zâriyât 51:1-6). 77. âyette Kur’an, “mertebesi yüksek, değerli, yüce” anlamlarına gelen kerîm sıfatıyla nitelenmiştir. Çünkü Allah Teâlâ, son kitap olması dolayısıyla onu bütün ilâhî kitaplardan mükemmel kılmış, gerçek dışı unsurların ona karışmasını önlemiş, onda yüksek ahlâk ilkelerine ve önemli konulara yer vermiştir. Onu ezberleyenin ve okuyanın değeri artar; o, gerçeğe ulaştıran kanıtlarla doludur, içerdiği hidayet, bilgi, açıklama ve hikmetlerle her türlü övgünün üzerinde bir kıymeti haizdir. Ardından gelen ve “korunmuş bir kitaptadır” diye tercüme edilen ifade Kur’an’ın ikinci sıfatı olduğuna göre bu da onun değerini anlatan mânevî bir nitelemedir. Başka izahlar da bulunmakla beraber birçok müfessir tarafından güçlü bulunan yoruma göre buradaki “kitap” kelimesinden maksat “levh-i mahfûz”dur (aşağıda belirtileceği üzere, bu yoruma göre meleklerin Allah’ın ilmine, levh-i mahfûzdakilere “dokunabilmeleri” o kaynakla irtibat kurmaları ve bu hususta kendilerine verilmiş görevler bulunduğu anlamındadır; ayrıca bk. Bürûc 85:21-22). Şu halde 77 ve 78. âyetler arasındaki anlam bağı şu olmalıdır: Kur’an’ın –Resûlullah’tan işitildiği şekliyle– lafızları ve mânaları, Allah’ın ilmindekine uygundur ve o asla beşer sözü değildir. Allah’ın katındakiler bizim açımızdan saklı ve mahiyetini idrak edemeyeceğimiz hususlar olduğu için O’nun ilmini ifade eden “kitap” kelimesi “saklı, korunmuş” anlamına gelen meknûn sıfatıyla nitelenmiştir; “kitap” kelimesinin kullanılması da O’nun ilminin sâbit ve değişmezliğini belirtmek içindir. 79. âyetteki “temizlenenler” anlamına gelen mutahharûn kelimesiyle ilgili olarak da farklı açıklamalar bulunmakla beraber müfessirler genellikle, burada meleklerin kastedildiği kanaatindedir; Abese sûresinin 11-16. âyetleri bu anlamı desteklemektedir. Dolayısıyla, buradaki “dokunma” anlamına gelen mess kelimesi, Kur’an’ın içeriğinin peygambere iletilmesinde meleklerden başkasının rolünün olamayacağını ve müşriklerin iddia ettikleri gibi kâhin veya şair sözü olmadığını ifade etmektedir. Zira müşrikler cin ve şeytanların gökten gelen haberlerden çalıntı yapabildiklerine, kâhinlerin de onlardan bilgi aldıklarına, yine her şairin kendisine şiiri dikte eden bir şeytanın bulunduğuna inanıyorlardı; Hz. Peygamber’in de Kur’an’ı böyle bir yolla elde ettiğini ileri sürmüşlerdi. Kur’an’ın Allah Teâlâ tarafından böylesine yüceltici ifadelerle anılması ve âyette, –asıl anlam yukarıda açıklandığı şekilde olsa bile– temiz olarak dokunmanın ona saygıyı belirten bir niteleme olarak yer alması sebebiyle ilk zamanlardan itibaren müslümanlar Kur’an âyetlerinin yazılı olduğu malzemeye ve mushafa ibadet temizliği olmadan yani abdestsiz olarak dokunmamaya özen göstermişlerdir. İslâm âlimlerinin çoğunluğu da Hz. Peygamber’den nakledilen bazı söz ve uygulamaları (Muvatta’, “Kur’an”, 1) bu yöndeki çıkarımı destekleyici bulmuşlar ve mushafa el sürmek için abdest almak gerektiğine hükmetmişlerdir. Öte yandan İbn Abbâs, Dâvûd b. Ali, İbn Hazm ve Şevkânî gibi âlimler âyetin mushaf ile değil levh-i mahfûz ile ilgili olduğunu, abdestli olmayanın mushafa dokunmasını meneden hadisin de sahih olmadığını yahut sahih olsa bile orada müşriklerin kastedildiğini ileri sürerek abdestli olmayan, cünüp ve âdet halindeki kimselerin mushafa dokunmasını ve onu okumasını câiz görmüşlerdir (başka yorumlarla birlikte bk. Râzî, XXIX, 192-196; İbn Rüşd el-Hafîd, Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesıd, I, 435; II, 32; Şevkânî, V, 186; a.mlf., Neylü’l-Evtâr, I, 225-227, 246-248; İbn Âşûr, XXVII, 333-337). Bu uygulamaları ve abdestin gerekliliği yönündeki ictihadı esas alan ve kutsal kitabına saygısının bir nişanesi olarak ona el sürerken abdestli olmaya gayret eden bir müminin bu davranışı onun ecrini ve feyzini arttırır; fakat bu hükmün Kur’an’la yakından ilgilenme ve mânaları üzerinde düşünme çabasını engelleyen bir set gibi algılanması kuşkusuz yanlış olur. Zaten İmam Mâlik gibi İslâm âlimleri Kur’an eğitim öğretiminin ve sıkıntıya yol açan durumların ayrı mütâlaa edilmesi gerektiğini gösteren fetvalar vermişlerdir. Mushafa dokunmadan Kur’an’ın okunması veya tercümesine el sürülmesi için abdest almak ise genel olarak gerekli görülmemiş, sadece tavsiye edilmiştir.

Burada yemine konu olan şeyler, genellikle “yıldızların yörüngeleri, yıldızların yerleri” vs şeklinde yıldızlarla ilişkili olarak kabul edilse de metnin devam eden kısmı Kur’an’la ilgili olduğu için, Necm 53:1’de olduğu gibi kastedilen mesajı vahyin peyderpey indirilişi, peyderpey indirilen bölümleri, yazıldığı malzemeler, yerleştiği gönüller şeklinde anlamak daha doğru olsa gerektir. Çeşitli görüşler için bk. Taberî, Câmi’u’l-Beyân, XVII, 204; Râzî, Mefâtîhu’l-Ğayb, XXIX, 188. Gerçeği Allah bilir.,[Lâ uksimü] ifadesi hakkında dört tercüme ihtimali vardır: 1. Kesinlikle yemin ederim ki. 2. (İş o kadar açık ki) yemin bile etmem. 3. Hayır, iş, sizin zannettiğiniz gibi değil, yemin ederim ki. 4. Yemin ederim ki. Kur’an’da sekiz kez geçen bu yemin ifadeleri için bkz. Vâkı‘a 56:75; Hâkka 69:38; Me‘âric 70:40; Kıyâmet 75:1, 2; Tekvîr 81:15; İnşikâk 84:16; Beled 90:1.  

 Günümüz pozitif bilim araştırmaları ışığında bu âyette uzaydaki «kara delikler»e işaret edildiği yorumu yapılmaktadır.  

[4] Battıkları yere. Veya doğup battıkları yere veya burçlardaki menzillerine veya kıyamet günü düşmelerine veya Kur'an yıldızının inmesine.[5] Veya dedikleri gibi değil, yemin ederim ki - veya bir yemin etmem, bil ki bin yemin ederim.  

1 (لَٓا اُقْسِمُ) yemin çeşitlerinden birisidir. Bunda yemin fiili bulunmakla birlikte bir de (لَٓا)’da olumsuzluk vardır. Bu (لَٓا) hakkında müfessirler üç tür izahta bulunmuşlardır. 1. Bu (لَٓا) zaid’tir, kelamın ahengini süslemek için eklenmiştir ve kendisiyle olumsuzluk manası kastedilmez. 2. Bu (لَٓا) te’kit içindir ve (لَٓا) dan sonra vakıf yapılarak sonra fiili söylenir. 3. Bazıları da (لَٓا), vallâhi denildiği gibi aslı üzere olumsuzluk için olduğunu söylemişlerdir. Buna göre mana: “yok, iş öyle zannettikleri gibi değil, yemin ederim yahut artık başka söze lüzum yok kasem ederim” şeklinde olabilir ki doğruya en yakını da bu olabilir. 2 Nücum kelimesinin, “yıldızlar” diye tercüme edilmesi âyetin devamına pek uygun düşmemektedir. Burada nücum kelimesinde tevriye olması daha kuvvetlidir. O zaman bu kelime; “Kur’an’ın peyderpey indirilen âyetleri” şeklinde tercüme edilebilir. Nücum’un mevki’leri ise; Meleklerin, Peygamberin hafızası, hafızların gönülleri, âyetlerin yazıldıkları sahifeler veya âyetlerin manaları şeklinde tercüme edilebilir. En doğrusunu ise Allah bilir.  

[4921] Yalanlayanlara hitaben zımnen: Sakın ha! Aman ha! (Gerekçe için bkz: 90:1.) [4922] Veya: “yıldızların yörüngelerine”. İbn Abbas ve İkrime gibi otoritelere dayanan tercihimiz, arkadan gelen “Şüphesiz o, muhatabına değer yükleyen bir hitaptır” (77) âyetiyle de uyumludur. Yemin edenin azameti ettiği yemine yansır. Zımnen: Vahyin makes bulduğu gönüller şahit olsun ki...  

[*] Yıldızların bulunduğu yer birinci kat semadır (Bkz.Saffat 37:6, Mülk 67:5).  

(7) Modern astronominin “karadelik” olarak adlandırdığı bölgeler, bu tanıma uygun düşmektedir. Karadeliklerin, çok büyük yıldızların ölümleri sırasında süpernova adı verilen patlamalardan arta kalan maddesinin çökmesi ve “teklik” adı verilen noktada sıfır hacim ve sonsuz yoğunluğa erişmesiyle meydana geldiği hesaplanmaktadır. Karadeliğin çekim gücü, belirli bir mesafe içindeki herşeyi yutacak bir seviyede olduğu için, civarındaki herşey, bu arada yıldızlar, karadeliğe düşmekten kurtulamazlar. Bu itibarla, “yıldızların düştüğü yer” şeklindeki bir tanım, bugünkü bilgilerimiz içinde karadeliklere uyar görünmektedir. Şu kadar var ki, karadeliklerin çekim gücünden hiçbir şeyin, hattâ ışığın bile kurtulması mümkün olmadığından, bir yıldız veya galaksi tespit eder gibi görülmelerine ve teşhis edilmelerine imkân yoktur. Ancak, karanlık bir bölgenin etrafında cereyan eden birtakım olaylardan—X ışını neşri veya cisimlerin garip davranışları gibi—orada bir karadeliğin bulunduğu sonucuna varılmaktadır. Bir sonraki âyette gelen “bilseniz” sözü, daha başka âyetlerde geçen “Görmediler mi?” benzeri ifadeler gibi, ileride elde edilecek bazı bilgilere işaret ediyor gibidir.