En'am Suresi 104. Ayet

Basiret, gönül gözü demektir. Kafadaki göze basar denildiği gibi, kalp ve gönül gözüne de basiret denir. Âyetteki “gerçekleri gösteren deliller” ifadesi ile, Allah Teâlâ tarafından Resûlullah’a vahyolunan âyetler ve Allah’ın birliğine, kuvvet ve kudretine delalet eden ve yukarıda geçen âyetlerde dile getirilen ibret alınacak kâinat olayları kastedilmiştir.  

Besâir kelimesi “kalbin nuru, kalpte hâsıl olan bilgi ve idrak” anlamına gelen basîretin çoğuludur. Beden gözüyle algılamaya basar, akıl ve zihin melekeleriyle algılamaya da basîret denir. Âyette, Allah tarafından geldiği bildirilen “basîretler”den maksat, hakka davet eden, kurtuluş yolunu gösteren âyetler ve özellikle yukarıda geçen tevhid akîdesinin ispatına dair âyetler ile –Râzî’ye göre– Cenâb-ı Hakk’ın insan fıtratına bahşettiği, küfrü terkedip imana yönelme istidadı yani bilgi ve düşünme melekesidir (XIII, 134). Buna göre Hz. Peygamber’in hakka davetini doğru bir şekilde kavrayan, bununla ilgili delilleri akıl ve düşünme yeteneğini isabetle kullanarak değerlendiren ve bu sayede hidayeti bulan kimse kendine iyilik etmiş; gurur ve kibre kapılarak bunun aksine davranan da kendine kötülük etmiş olur. Âyetin son cümlesi, Hz. Peygamber’in, bu şekilde basîretsizliği yüzünden helâke doğru gidenleri koruma ve engelleme imkânının bulunmadığını bildirmektedir. Bunun bizzat Hz. Peygamber’in ağzından ifade edilmesi, müfessirlerin çoğunluğuna göre, âyetin başında veya bu son cümlesinden önce Resûlullah’a hitaben “de ki” şeklinde bir zımnî emrin bulunduğunu gösterir. Elmalılı Hamdi Yazır bu görüşü isabetsiz bularak meâlinde “bekçi” anlamı verilen hafîz kelimesine Allah’ı ifade edecek şekilde mâna verirken (bk. III, 2020), tasavvufî hatta bir ölçüde vahdet-i vücûdcu bir yaklaşımı tercih eden Süleyman Ateş’e göre bazı âyetlerde görülen bu durum “vahyin Hz. Muhammed’in iç benliği ile ilişkisi”nden ileri gelmektedir ve aynı durum, mutasavvıfların “Hak sıfatıyla mevsûf insan” tanımıyla izah edilebilir (bk. III, 216).

Ayette geçen [besâir] kelimesi “basiretler, öngörüler, ferasetler” gibi anlamlar içermektedir.  

1- Basiret, kavrama. 2- İdrak ederse, kavrarsa. 3- İdrak etmezse, kavramazsa.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 22:46.  

11.Bu ayet Resulullah (a.s.)`ın dilinden söylenilmesi üzere bu ifade ile inmiştir. Yüce Allah, Hz. Peygamber (a.s.)`den inkarcılara böyle söylemesini istemektedir. Kur`an-ı Kerim`in genel olarak Resulullah (a.s.) tarafından söylenilmesi istenen ifadelerin başında "De ki:" ibaresi bulunmaktadır. Ancak bazı yerlerde de bu ibareye yer verilmeden Resulullah (a.s.) tarafından söylenilmesi istenen ifadelere ayet metinleri içinde yer verilmektedir.  

 Allah insanlara eşyayı görmeleri için nasıl maddi gözler vermişse gerçekleri kavrayabilmeleri için de kalp gözü diyebileceğimiz idrak güçleri vermiştir. Artık kim bu kabiliyetini doğruya kullanmazsa zararı kendi aleyhine olur.  

(2)“Gözün nûru, nûr-ı îmanla ışıklanırsa ve kavîleşirse (kuvvetlenirse), bütün kâinât gül ve reyhanlar ile müzeyyen (süslü) bir Cennet şeklinde görünür. Gözün gözbebeği de, bal arısı gibi, bütün kâinât safhalarında menkuş (nakışlı) gül ve çiçek gibi delillerinden, bürhanlarından alacağı ibret, fikret, ünsiyet (alışkanlık) gibi usâre (özsu) ve şiralarından vicdanda o tatlı, îmanlı balları yapar. Eğer o göz küfür zulmetiyle (karanlığıyla) kör olursa, dünya, genişliğiyle berâber bir hapishâne şekline girer. Bütün hakāik-ı kevniye (kâinâtın hakīkatleri), nazarında gizlenir. Kâinât ondan tevahhuş eder (yabancılaşır). Kalbi ahzân (hüzünler) ve ekdâr (kederler) ile dolar.” (İşârâtü’l-İ‘câz, 65)  

[3] Veya Kur'an âyetleri.  

1 Basiret: İdrak, zekâ, tecrübe, kalp ile görme, doğru ve ölçülü bakış, feraset. Kalbin görmesine sebep olan idrak kuvveti, feraset, kalp gözüyle meydana gelen tam anlayış, delil ve idrak kabiliyeti demektir. Başımızdaki göze “basar,” kalp gözüne de “basiret” denir. Esas basiret imandır. Basireti açık olanlar Allah'ın dinine ve hükümlerine talip olurlar. Basireti kapalı olanlar da Allah'ın nizam ve hükümlerine sırt çevirirler.  

[1097] Besâir için bkz: 7:203 ve 17:102, notlar. [1098] Tefsirler, hafîz sıfatını rakîb anlamına alarak, bu âyeti ya da en azından âyetin son cümlesini Allah Rasûlü’ne atfetmişlerdir. Âyetin ait olduğu pasajda söyleyen Allah’tır ve bunu değiştirecek başkaca bir gerekçe de bulunmamaktadır. Âyetin bu son cümlesi ise Allah’ın insana verdiği iradeyi yok saymayacağına, onun tercihine saygı göstereceğine, önce akıl verip sonra da yokmuş gibi davranmayacağına delâlet eder ve bunu en güzel veren anlam da şudur: “Asla Ben sizin koruyucunuz olmam”.  

Gönül gözleri, gerçeğin kanıtları