Âl-i İmran Suresi 195. Ayet

Yüce Allah, lutuf ve merhametinin enginliğini kullarına açıkça hissettiren bir karşılık vererek, kadın olsun erkek olsun kendisine kulluk yolunda sarfedilecek hiçbir çabayı boşa çıkarmayacağını, kendi yolunda yürüyenlerin günahlarını bağışlayacağını ve katından bir lutuf olarak onları içlerinden ırmaklar akan cennetlere koyacağını müjdelemiştir. Nitekim Bakara sûresinin 186. âyetinde de “Kullarım sana beni sorduklarında bilsinler ki şüphesiz ben yakınım, bana dua ettiğinde duacının dileğine karşılık veririm” buyurarak kullarının dualarını reddetmeyeceğini ve dileklerine karşılık vereceğini bildirmiştir. Müfessirlerin büyük çoğunluğu, “Sizden bir şey yapanın emeğini boşa çıkarmam” şeklinde tercüme ettiğimiz cümleyi “Sizin amellerinizi ve itaatlerinizi karşılıksız bırakmayacağım, onların sevabını size vereceğim” şeklinde tefsir etmişlerdir (Râzî, IX, 150). Kadınla erkek arasında ayırım yapılmaksızın Allah’a samimiyetle dua eden herkesin duasının kabul edileceği ve iyi amel işleyen herkese amelinin karşılığının verileceği belirtilirken “ki birbirinizden meydana gelmişsinizdir” anlamında bir ara cümleye yer verilmesi, kadınla erkeğin birbirinin tamamlayıcısı ve bir bütünün parçaları olduklarını, biri olmayınca diğerinin de olamayacağını ifade eder. İki cinsten her birinin diğerinde olmayan özellikleri vardır. Ancak bunlar üstünlük sebepleri değil birbirini tamamlayıcı özelliklerdir. Allah katında üstün olan O’nun emir ve yasaklarına uygun hareket edendir (Hucurât 49:13). Rivayete göre müminlerin annesi Ümmü Seleme, “Ey Allah’ın resulü! Yüce Allah Kur’an’da (erkeklerin hicretini övüyor), kadınların hicreti hakkında hiçbir şey söylemiyor” demiş, bunun üzerine bu âyet inmiştir (Tirmizî, “Tefsîr”, 5; İbn Kesîr, I, 165). Bu rivayetten de anlaşılacağı üzere Kur’an’da hicret ve cihadın önemi Arap dilinde erkekler için kullanılan fiil kalıplarıyla vurgulandığından hanımlar, burada vaad edilen mükâfatlarda kendilerinin payının olup olmayacağı konusunda tereddüt etmişler, Allah bu âyeti indirerek kadınların amellerin karşılığı konusunda erkeklerden ayrı tutulmadığını haber vermiştir. Çünkü onlar da erkeklerle beraber Allah yolunda çeşitli eziyet ve işkencelere katlanmışlar; müşriklerin baskıları neticesinde hicret etmeye ve yurtlarından çıkmaya mecbur kalmışlardır. Nitekim gerek Habeşistan’a gerekse Medine’ye erkeklerle birlikte müslüman hanımlar da hicret etmişler ve hicretin sıkıntılarına onlarla birlikte katlanmışlardı. Savaşlara gelince, müslüman hanımlar bu cihada da –uygun şekillerde– katılarak sevabından paylarını alırlar. Nitekim Hz. Peygamber zamanında ve sonrasında bazı hanımların savaşa katılarak hastalara bakma, yaralıları tedavi etme, askerlere su verme vb. hizmetler gördükleri, hatta gerektiğinde düşmanla yiğitçe vuruştukları bilinmektedir. Uhud Savaşı’nda Medine’de kalıp savunma savaşı yapmayı teklif edenler savaşta hanımlardan ve çocuklardan da yararlanmayı düşünmüşlerdi; Resûlullah da bu grubun içindeydi (bk. Buhârî, “Cihâd”, 62-68; Müslim, “Cihâd”, 134-137). Unutmamak gerekir ki müslüman askerleri tedavi edip sağlığına kavuşturmak, düşman askerlerini etkisiz hale getirmek için savaşmak kadar değerli olduğu gibi bilfiil savaşacak askerleri yetiştirmek ve onlara mânevî destek sağlamak da savaştaki başarının önemli bir parçasıdır. Allah, erkek olsun kadın olsun, kendi yolunda cihada katılanların günahlarını affedeceğini ve onları içlerinden ırmaklar akan cennetlere koyarak ödüllendireceğini vaad etmiştir. Bu ödül insanların hayal edemeyeceği kadar güzel ve değerlidir. Hz. Peygamber de Allah yolunda şehit olanların, kul hakları hariç bütün günahlarının affedileceğini haber vermektedir (İbn Kesîr, II, 166; “sevap” hakkında bilgi için bk. Âl-i İmrân 3:145).

Yüce Allah erkek olsun kadın olsun, iyilik ve fedakârlık yapanların yapıp ettiklerini ziyan etmeyeceğini bildirmektedir ki bu anlamda Âl-i İmrân 3:171 ve Bakara 2:143’te müminlerin ecrini ziyan etmeyeceği ifadesi yer almaktadır. Yüce Allah yorumunu yapmakta olduğumuz cümlede kadın veya erkek müminlerin, ayrıca ıslah sahibi insanların ve muhsinlerin de ödüllerini ziyan etmeyeceğini belirtmekte, böylece ihsan sahibi insanların yaptığı fedakârlıkların hiçbir şekilde boşa gitmeyeceği mesajını da vermektedir. “Erkek” veya “kadın” ikilisine dair Nisâ 4:124 ve Nahl 16:97 gibi ayetlerde, ayrıca Ahzâb 33:35’te erkeklere ve kadınlara ait özel kalıpların kullanılmasının nedeni, vahyin “cinsiyet” değil de “şahsiyet” merkezli bir sunum yapmasıdır. Benzer mesajlar: Nisâ 4:123-124; Nahl 16:97; İsrâ 17:9; Kehf 18:2; Tâhâ 20:75, 112.  

bk. Kur’ân-ı Kerim, 2:186; 60:1; 85:8.  

195.Nesai`nin Enes bin Malik (r.a.)`ten rivayet ettiğine göre Habeşistan kralı Necaşi`nin ölüm haberi gelince Resulullah (a.s.) Müslümanlardan onun için namaz kılmalarını istedi. Müslümanların: "Habeşistanlı bir kul için namaz kılacak mıyız?" diye sormaları üzerine bu ayeti kerime indirildi.  

Bkz. 2:186Ayette; dualara icabet eden Allah “çalışan hiçbir kimsenin yaptığını boşa çıkarmayacağım” ifadesiyle kuru bir duaya değil, çalıştıktan ve gerekeni yaptıktan sonra dua etmeye vurgu yapıyor. Kötülüklerin örtülmesi ve günahların silinmesi için hicret edenlerin gayretini, samimiyetini, fedakârlığını ve kahramanlığını örnek veriyor. Yani bu dünyanın gelip geçici zevkleri için değil, ahiretin sonsuz ve sınırsız nimetlerini kazanmak için daima iyiliğe, güzelliğe yönlendirecek faaliyetlerin olmasını, her türlü zulmü, haksızlığı, kötülüğü, fitneyi ortadan kaldıracak çalışmaların bulunmasını istiyor.  

(1)Bu âyet-i kerîme, mü’minlerin annesi Ümmü Seleme (ra)’nın: “Yâ Resûlallah! Ben hicrette kadınlardan bahsedildiğini hiç işitmedim!” demesi üzerine nâzil oldu. (Kurtubî, c. 2:4, 318)  

1 Yani, “kulluk yönüyle hepiniz insansınız ve Ben, herkesi birbirine eşit tutarım. Erkekler, unutmasınlar ki kadınlar da kendileri gibi insandır. Ben kadın-erkek arasında hiçbir ayırım yapmam.” Bu âyet, Ümmü Seleme (r.a)’nın Peygamberimize: “Ey Allah’ın Rasûlü! Ben, Allah’ın kadınların hicreti hakkında söylediği bir şey, duymadım.” demesi üzerine indirilmiştir. (Tirmîzî)2 Hicret: Bir yerden başka bir yere göç etmek demektir. İslam Tarihinde Peygamber (s.a.v) ve ashabının İslâm Devletini kurmak üzere Mekke’den Medine’ye göç etmeleridir. Efendimiz (s.a.v) Mekke’de tebliğini sürdürürken Kureyşliler de inkârlarında diretiyorlardı. Peygamberimiz (s.a.v) tebliğini Mekke’nin dışına taşırmak istiyordu. Bu nedenle Taif’e gitti. Tâifliler de Kureyşliler gibi inkârcılıkta direndiler ve Peygamberimizi taşa tuttular. Peygamberimiz (s.a.v) daha sonra özellikle hacc mevsiminde Mekke dışından gelenlerle görüşüyor ve onlara İslâm’ı anlatıyordu. Peygamberimiz (s.a.v) bir gün Akâbe mevkiinde Medineli altı kişi ile karşılaştı. Onlara Kur’ân okudu ve İslâm’a davet etti. Medineliler, Yahûdilerin geleceğini bildikleri ve kendisiyle bizi korkuttukları peygamber bu olmasın dediler. Yahûdilerden önce Müslüman olmanın gereğine inanıp Müslüman oldular. Akabe’de Müslüman olan Medineliler memleketlerine gittiklerinde bu durumu yakınlarına aktardıktan bir yıl sonra, on iki kişilik bir topluluk Hacc için Mekke’ye geldi. Bunlar Peygamberimiz (s.a.v)’le görüştüler ve “hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocukları öldürmemek, iftira etmemek, Allah ve Rasûlüne muhalefette bulunmamak” hususunda Peygamberimiz (s.a.v)’e bey’at ettiler. Peygamberliğin on üçüncü yılında Medineli Müslümanlardan yetmiş iki kişilik bir grup hacc için Mekke’ye geldiler. Peygamber (s.a.v) amcası Abbas’la birlikte Akabe’ye geldi. Medineli Müslümanlar: “Allah’tan getirdiklerine bilerek ve inanarak sana bey’at ediyoruz. Biz, Rabbimize bey’at ediyoruz. Allah’ın kudret eli ellerimizin üzerindedir. Kendimizi, oğullarımızı, kadınlarımızı koruduğumuz şeylerden seni de koruyacağız. Eğer bu ahdimizi bozarsak, Allah’ın ahdini bozan, bedbaht insanlar olalım. Ey Allah’ın Rasûlü! Biz ahdimizde sadığız” dediler. Bir müddet sonra Peygamberimiz (s.a.v) Müslümanların Medine’ye hicret etmelerine izin verdi. Hz. Ömer, sonra Hz. Hamza ve diğer Müslümanlar Medine’ye hicret etmeye başladılar. Kureyşliler, Müslümanların Medine’de tutunduklarını görünce telaşa düştüler. Peygamberimizin hicretine engel olabilmek için Dar’ün-Nedve adı verilen meclis binasında toplandılar. Ebu Cehil’in teklifi üzere Peygamberimiz (s.a.v)’i öldürmeye karar verdiler. Onlar bu tip hileler düşünürlerken Peygamberimiz (s.a.v) Hz. Ebû Bekir’in evine vardı. Allah’ın kendilerine hicret iznini verdiğini bildirdi. Rasûlullah (s.a.v) Hz. Ebu Bekir’le birlikte Sevr Dağına doğru yol alıp Hıra Mağarasına gizlendiler. Peygamber (s.a.v) ile Hz. Ebu Bekir bu mağarada üç gün kaldılar. Yol Kılavuzu Uraykıt Peygamberimiz ve Hz. Ebubekir’in bineceği develeri getirdi. Peygamberimiz devenin ücretini Ebu Bekir’e ödeyerek yola koyuldular. Yolculukta geceleri yol alıyor, gündüzleri gizleniyorlardı. Peygamberimiz (s.a.v)’in Mekke’den çıktığını duyan Medine’deki Müslümanlar yolları gözlüyorlardı. Medineliler yollara dökülüp Peygamberimizi karşıladılar. Peygamberimiz (s.a.v) Kuba’da bir müddet kaldı ve Kuba Mescidi’ni inşa ettirdi. Hz. Ali de Kuba’da Rasûlulah (s.a.v)’e yetişti. Peygamberimiz (s.a.v) bir kaç gün sonra Medine’ye hareket etti. Hz. Peygamber (s.a.v)’in Medine’ye gelişi Medineli mü’minleri büyük bir sevince boğdu. Rasûlullah (s.a.v) Medine’ye varınca mü’minlerin her biri onu kendi evinde ağırlamak istediler. Peygamberimiz (s.a.v) bir süre Ebu Eyyub el-Ensari’nin evinde misafir olarak kaldı. Daha sonra Peygamberimiz (s.a.v)’e bir ev ve mescid inşa edildi. Hicret, Müslümanların tarihlerinin başlangıcı kabul edildi. İslâm’da hiç bir şey putlaştırılamaz, isterse, bu içinde doğup büyüdüğümüz, yakınlarımızın, malımızın, ticaretimizin, acı tatlı her türlü hatıralarımızın bulunduğu yer olsun. Müslüman nerede inancını yaşayabiliyorsa, vatanı orasıdır. Kişinin bulunduğu memlekette, Allah’a ibadet etmek kolay olmaz; dinini açığa vurmakta zorluklarla karşılaşır, daralırsa, orada bağlanıp kalmamalı, ibadetlerini serbest yapabileceği yere gitmelidir. Hicret edip o darlıktan genişliğe çıkmak için ne gerekiyorsa yapmak ve Allah’a kulluk etmek mü’minin prensibi olmalıdır. (Elmalılı)  

[708] Ba‘dukum min ba‘d deyimsel ifadesinin en ikna edici açılımı bizce budur. [709] Cennet, amellerin bedeli değil Kerîm olan Allah’ın ödülüdür.  

[1] Her erkek bir kadının oğlu, her kadın bir erkeğin kızıdır. "Erkek olsun,kadın olsun, sizden kim iyi bir çaba gösterirse çabasını boşa çıkarmam."(Al-i İmran 3:195) Kur'an'da cinsiyet ayrımcılığı yoktur. Kur'an'ın erkek ve kadınlara has yaptığı düzenlemeler fıtrattan ve Allah'ın yaratılışa koyduğu ölçüden kaynaklanır. Bkz (Nisa 4:34). [2] Hicret: Göç etmek