Hûd Suresi 114. Ayet

Bu âyet, namaz vakitlerini göstermektedir. Gündüzün iki tarafından maksat, güneşin tepe noktasına gelmesinden önceki ve sonraki dilimleri demektir. Buna göre sabah namazı gündüzün bir tarafında, öğle ve ikindi namazları da öbür tarafında olmaktadır. Gecenin gündüze yakın vakitleri ise akşam ve yatsı vakitleridir.  

Gündüz, “tan yerinin ağarmaya başladığı andan güneşin bat­ma­sına kadar geçen süre” demektir. Gece ise “güneşin battığı andan başlayıp tan yerinin ağarmasına kadar geçen süre”yi ifade eder. Gündüzün iki tarafından maksat, geceyle birleşen iki tarafı, yani başı ve sonu olup tan yerinin ağardığı ve güneşin battığı zamanlardır. Buna göre gündüzün iki tarafında kılınması emredilen namazlardan biri sabah namazıdır; diğeri ise güneş batmadan önceki kısım (taraf) olarak alındığında öğle ve ikindi, battıktan sonraki taraf olarak alındığında akşam ve yatsı olarak yorumlanmıştır. “Gündüze yakın saatler” diye tercüme ettiğimiz zülef kelimesi ise zülfenin çoğulu olup gecenin gündüze yakın olan ilk saatlerini ifade eder; bu saatlerde kılınması emredilen namaz da yatsı namazıdır. Âyette namazın şekli ve zamanı belirlenmediği için âyet, vakti detaylı olarak tanımlamadan işaret edilen zamanlarda namaz kılmanın önemini vurgulamaktadır (Şevkânî, II, 603). Bu âyetin bütün farz namazların vakitlerini belirlediği kanaatinde olanlar da vardır (bk. Elmalılı, IV, 2831). Namaz vakitlerini ve şeklini mütevâtir sünnet açıklamıştır. Hz. Peygamber’in uygulamalarına göre farz namazların vakitleri şöyledir: Sabah namazının vakti tan yerinin ağarmasıyla başlar, güneş doğuncaya kadar devam eder; öğle namazının vakti gün ortasından hemen sonra başlar, eşyanın gölgesi kendinin bir veya iki misli oluncaya kadar sürer; ikindi namazının vakti öğle vaktinin sona erdiği andan başlar, güneş batıncaya kadar devam eder; akşam namazının vakti güneş batınca başlar, batı tarafındaki kırmızı veya beyaz şafak kayboluncaya kadar devam eder; yatsı namazının vakti ise şafak kaybolduktan sonra başlar, tan yeri ağarıncaya kadar devam eder; vitir namazının vakti yatsı ile aynı olup yatsı namazını müteakip kılınır. Âyet, kötülüklerin ortadan kalkması veya bağışlanması için ibadetlerle iyiliklerin çokça yapılmasının gereğine işaret etmektedir. Bunların başında da namaz gelir (Ankebût 29:45). Âyetin son cümlesi yukarıdaki emir ve yasakların Kur’an’ın hidayetinden yüz çevirenler için değil, ona yönelenler için güzel bir öğüt olduğunu ifade buyurmaktadır. 115. âyet Hz. Peygamber’in şahsında bütün insanlara hitap ederek yukarıda geçen ilâhî emir ve yasakları yerine getiren kimselerin bazı sıkıntılarla karşılaşacağına işaret etmekte ve sabretmeyi öğütlemektedir.

Bu ayet namazın beş vakit olduğunun en önemli delillerindendir. Ayetteki [tarafey(ni)] kelimesi [tesniye] (ikili çoğul) kalıbında olduğu için iki vakti içerirken, [zülef] kelimesi de [cemi] (en az üç olan çoğul) olduğu için en az üç vakti içermektedir. Namaz vakitleriyle ilgili mesajlar için bkz. Bakara 2:238; İsrâ 17:78; Tâhâ 20:130; Rûm 30:17-18; Kâf 50:39.,Benzer mesaj: Furkân 25:70.  

[220] Hasenât/iyilikler hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, IX, 342-345.  

1- Sabah ve Akşam namazı. Namaz, vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (4: 103). Sabah namazı (Salâti'l Fecri, 24:58. Salâti'l Fecri'in vakti, tan yerinin ağarmaya başlamasından Güneş'in doğuş anına kadardır.) Ve akşam namazı (Salâti'l İşâi 24:58). Salâti'l İşâi'nin vakti, Güneş'in batışından gecenin karanlığının iyice çöktüğü zamana kadardır. “İşâ” nın akşam demek olduğuna dair ayetler: 12:16; 79:46. 2. Gece/Yatsı namazı. Gecenin ilk bölümünde. (Salâti'l Leyli/ gece(yatsı) namazı, 11:114). Gece namazının vakti, gece karanlığının tam çökme anından gecenin ortasına kadardır. Bu ve salatı/namazı konu edinen diğer ayetlerden namazın; “sabah”, “akşam” ve “gece” olmak üzere günde üç vakit olduğu anlaşılmaktadır. Bu ayette geçen “zulef” sözcüğünün çoğul yani üç ve üçten fazla bir anlama sahip olmasından hareketle, namazın beş vakit olduğu söylense de “zulef” sözcüğü gecenin üç bölümünü ifade etmektedir; gecenin ilk bölümü, gecenin ortası ve gecenin son bölümü. (Örneğin 73:2,3,4;73:20.) Dolayısı ile gecenin yakınlarından kasıt, gecenin ilk bölümüdür. Günümüzde cemaatle kılınan namazlara bakıldığında da namazların aslında üç vakit ve ikişer rekât olduğu anlaşılmaktadır. Dikkat edilirse namazların farzları olarak sabah namazı iki rekât ve ikisi de sesli; öğlen namazı dört rekât, dördü de sessiz; ikindi namazı dört rekât, dördü de sessiz; akşam namazı üç rekât, ikisi sesli, biri sessiz; yatsı namazı dört rekât, ikisi sessiz ikisi sesli kılınmaktadır. Kılınan namazlarda, sesli olarak kılınanlar sabah iki, akşam iki ve yatsı iki şeklindedir. Yani günde üç vakit ve ikişer rekât sesli kılınmaktadır. Sessiz kılınanlar sonrada yapılan ilavelerdir. Bu ilaveleri çıkarırsak geriye namazın vakitleri ve rekât sayıları kalmaktadır. 3. Namazı gereği gibi kıl, canlı ve diri tut.  

Gündüzün başlangıcıyla son kısmındaki namazlar, sabah ve akşam namazlarıdır. Gecenin ilk çağlarındaki namaz da akşam namazıdır. Gündüzün başlangıcında ve son kısmındaki namazlar, sabah, öğle ve ikindi, gecenin ilk çağlarındaki namazlar da akşam ve yatsı namazlarıdır diyenler de olmuştur. Güzel işlerden maksat namazdır.  

bk. Kur’an-ı Kerim, 3:113; 20:130.  

114.Buhari ve Müslim`in Abdullah bin Mes`ud (r.a.)`dan rivayet ettiklerine göre bir adam bir kadını öptü. Sonra Resulullah (a.s.)`a gelerek durumdan söz etti. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti kerimesini indirerek iyiliklerin kötülükleri gidereceğini bildirdi. Adam: "Bu sadece benim için midir?" diye sordu. Resulullah (a.s.) da: "Bütün ümmetim içindir" diye buyurdu.Tirmizi`in rivayetine göre de Ebu`l-Yusr (r.a.)`un başından böyle bir olay geçmiş daha sonra bu ayeti kerime indirilmiştir. Hayli uzun olan ve olayı bütün incelikleriyle anlatan bu rivayet birincinin açıklaması olabilir.  

Bkz. 2:238, 17:78, 30:17-18Günün beş vaktinde namaza durmaya işaret eden âyetlerden biri de budur. Sabahtan öğleye kadar gündüzün bir tarafı, öğleden akşama kadar da gündüzün diğer bir tarafıdır. Dolaysıyla gündüzün iki tarafından kasıt, öğle ve ikindi namazlarıdır. Gecenin gündüze yakın vakitlerinden kasıt ise sabah, akşam ve yatsı namazlarıdır. Bu ve bunun gibi bazı ayetlerle belirlenen beş vakit namaz Hz. Peygamber’in uygulamasıyla net bir şekilde ortaya konmuştur. Gününü belli zamanlarında belli aralıklarla Allah’la kulun bir araya gelmesi ve dileklerin Allah’a arz edilmesi kulluğun gereklerindendir. “Namazı ikame et” emri, davete icabet et, Yaratıcının huzuruna gel, aslını ve kendini düşün, sadakatini gözden geçir, yaşadıklarının muhasebesini yap, Allah’tan gelip O’na gideceğini hatırla, vefalı ve erdemli olmaya çalış, Allah’la yaşamayı içselleştir anlamındadır.  

 Tefsircilere göre, gündüzün iki tarafındaki namazlar, sabah, öğle ve ikindi; gecenin yakın saatlerindekiler de akşam ve yatsı namazlarıdır. Âyette belirtilen iyiliklerden biri 5 vakit namazdır. Resûlullah (s.a.) buyurmuştur ki: Ne dersiniz, sizden birisinin kapısı önünde bir ırmak bulunsa da, her gün beş defa onda yıkansa kendisinde kir namına bir şey kalır mı? Ashâp, «hayır» dediler. Bunun üzerine Resûlullah buyurdu ki: İşte beş vakit namaz da bunun gibidir ki, Allah o sayede bütün hataları arıtır.  

Ayetin ilk bölümündeki "ve" harfini ekleme anlamında değil, açıklama anlamında kabul ettik. Kuran Arapçasına göre gece, güneşin batımından doğumuna kadar süren tüm zaman dilimidir (2:187). Akşam ve sabah namazlarının vakitleri, gündüzün iki ucunda gecenin gündüze yakın birer bölümüdür. "Ve" harfinin farklı anlamlarda kullanımının örnekleri için bak 2:53; 21:48; 13:26. Kuran namaz hakkında detaylı bilgi içermektedir. Elinizdeki çevirinin son bölümünde yer alan "Kuran'a Göre Nasıl Namaz Kılabiliriz" başlıklı Not ilgili ayetleri sergilemektedir.  

(3)اَلزُّلَفُ*vakit ve yakınlık ma‘nâsına gelen اَلزُّلْفَتُ kelimesinin cem‘idir (çoğuludur). Arabca’da cemi‘lerin en azı üçtür. Böylelikle, sabah namazı gün doğmasına yakın, akşam ve yatsı namazları ise güneşin batmasına yakın saatlerde kılınmakla, bu üçlüyü ifâde ederler. Arabca’da ikili çokluklar ise “tesniye” ta‘bîr edilen diğer bir kalıpla yapılır ki طَرَفِي النَّهاَرِ ta‘bîri de, böylelikle gündüzün iki tarafı olup, öğle ve ikindi namazlarına işâret eder. Namazın bildiğimiz beş vakte tahsîsi, bunun gibi başka âyetlerle ve ayrıca mütevâtir hadîs-i şerîflerle ve icmâ‘-ı ümmet ile sâbittir. (Bilmen, c. 3, 1528)  

(Sabahtan öğleye kadar gündüzün bir tarafı, öğleden akşama kadar da gündüzün diğer bir tarafıdır. Dolayısıyla gündüzün iki tarafında kılınan namazlardan maksat sabah, öğle ve ikindi namazı; gecenin gündüze yakın zamanında kılınan namazlar ise akşam ve yatsı namazlarıdır.)  

1 (زُلَفٌ) kelimesi, (زُلْفَةٌ) kelimesinin çoğuludur ve Arapçada çoğulun en az, üç olması gerekir. Bu sebeple de gece namazları akşam, yatsı ve sabah olmak üzere üç vakittir. 2 Beş vakit namaz, yapılan tüm ibâdetler ve Allah’ın yapılmasını ve yapılmamasını emrettiği, tüm davranışlar. 3 Yani küçük günâhlar, hatalar.  

[1811] Bu âyet namazın vakit sayısının beş olduğunun dilsel delilidir. “Gündüzün iki ucunda” ifadesinin iki vakte tekabül ettiği açıktır. “Gecenin gündüze yakın vakitlerinde” diye çevirdiğimiz ibaredeki zulefen, “gecenin gündüze sarkan saatleri ve gündüzün geceye sarkan saatleri” için kullanılır (Lisân). Kelime olarak çoğul kipindedir ve dilde çoğulun alt sınırı üçtür (zira Arapça’da ayrı bir tesniye formu vardır). Buna göre, bu âyette beş vakitten söz edildiği dilsel bir sonuçtur. Tartışılabilir olan, bu âyette kaç vakte atıf yapıldığı değil, hangi vakitlere atıf yapıldığıdır. Beş vaktin zamanları ve namazın diğer ayrıntıları, Allah Rasûlü’nün uygulamalarıyla sabittir. On binlerce insan bu uygulamaları nesilden nesile taşımıştır. Âyetten de çıkartılacağı gibi, Allah Rasûlü “gündüzün iki ucunu” öğle ve ikindi, “gecenin gündüze yakın vakitlerini” de akşam, yatsı ve sabah olarak uygulamıştır. [1812] Seyyiât ile benzer anlama gelen zunûb arasındaki fark şudur: Birincisi bir kötülüğü istemek ya da bir yasağı çiğnemek, ikincisi ilâhî bir emri terk etmektir. Allah Rasûlü’nün günahları büyük ve küçük olarak sınıflandırması, özünde Kur’an’a dayanmaktadır (Bkz: 4:31 ve 53:32). Ayetteki “iyilikler kötülükleri giderir” ilahi müjdesi nasıl anlaşılmalıdır? Allah Rasûlü’nün, bu ayeti nasıl yorumladığına dair ipucu veren ilginç bir olay aktarılır. Bir genç peygambere gelerek bahçede sevdiği kızla buluştuğunu, onunla cilveleştiklerini, fakat bundan öte gitmediklerini, ilişkiye girmediklerini söyler ve “Ne uygun görürsen onunla hükmet” der. Hz. Ömer “Eğer kendisi örtseydi, Allah onun bu durumunu örtmüştü” der. Allah Rasûlü arkasından gözüyle adamı takip eder ve “onu bana geri getirin” der. Getirirler. Ona “Gündüzün iki ucunda ve gecenin gündüze yakın vakitlerinde namazı ikame et! Unutma ki iyilikler kötülükleri giderir” ayetini okur. Hz. Ömer “Ya Rasulallah! Bu sadece ona mı has, yoksa herkes için geçerli mi?” diye sorar. Allah Rasûlü de, herkes için geçerli olduğunu söyler. (İbn Kesir, Tefsir, 2:462. Müslim, Tevbe 45’te bu olay üstü kapalı aktarılır).  

Hz. peygamber (s.a.v.): "Büyük günâhlardan sakınıldığı sürece bir namaz, öteki namâza kadar olan günâhlara keffârettir" buyurmuştur.  

[1] Öğle ve ikindide [2] Arapçada çoğul en az 3'tür.Dolayısıyla gece namazı en az üçtür. Akşam, yatsı ve sabah namazları.  

(22) Beş vakit namaza işaret eden âyetlerden biri de budur. Yapılan tanımlardan hangisinin hangi namaza işaret ettiği konusunda farklı yorumlar varsa da, kesin olan şey, bu namaz vakitlerinin, Peygamberimizin uygulamasıyla net bir şekilde belirlenmiş olduğudur.(23) Bir günah işlediğini söyleyerek Peygamberimize gelen ve kendisine ceza uygulanmasını isteyen birisinin müracaatı üzerine bu âyet inmiştir. “Bu âyetin hükmü sadece o kimse için mi?” sorusunu ise, Peygamberimiz, “Hayır, bütün insanlar için” şeklinde cevaplandırmıştır. (Müslim, Tevbe: 39-43; Ebû Davud, Hudud: 31; Tirmizî, Tefsir 11:4-7; Müsned, 1:445.) Yine benzeri bir müracaat karşısında Peygamberimiz, kendisine başvuran kişiye “Güzelce abdestini alıp bizimle beraber namaz kılmadın mı?” diye sormuş, “Evet” cevabını alınca “Öyleyse Allah senin günahını bağışladı” buyurmuştur. (Buhârî, Hudud: 27; Müslim, Tevbe: 44, 45; Ebû Davud, Hudud: 10.) “İyilikler kötülükleri giderir” ibaresinin namaz emrini izlemesi de, farz namazların, aradaki kötülükleri gidereceğine işaret etmektedir. Bunlar küçük günahlar hakkındadır; büyük günahlar için ise ayrıca tevbe ve istiğfar gerekir. Nitekim Nisâ Sûresindeki bir âyette de buna işaret edilmiş ve büyük günahlardan kaçınanların, kalan kusurlarının da Allah tarafından bağışlanacağı bildirilmiştir. 4:31 ve açıklamasına bakınız.