Bakara Suresi 104. Ayet

Sahabiler, Hz.Peygamber’in nasihatlerinden daha çok yararlanmak için ona, “Râ’inâ (Bizi gözet)”, diyorlardı. Yahudiler, bu ifadeyi İbranice’de hakaret ifade eden bir anlamda kullanıyorlardı. Bir başka yoruma göre, “râ’inâ” kelimesini, Arapça’da “çobanımız” anlamına gelecek şekilde “râ’înâ” diye okuyorlardı. O sebeple âyet, mü’minlerden, “Râ’inâ” yerine yine, “Bize de bak”, “Bizi de gözet” anlamındaki, “Unzurnâ” ifadesini kullanmalarını istemiştir. Âyette, yanlış anlama çekilebilecek kelimeleri kullanmaktan sakınmanın adaba uygun olduğuna işaret edilmektedir. Konu ile ilgili olarak ayrıca Nisâ sûresinin 46. âyetine bakınız.  

“Râinâ” kelimesi için tefsirlerde değişik mânalar verilmiş ve açıklamalar getirilmiştir (bk. Taberî, I, 469-471; Râzî, III, 224; Şevkânî, I, 136). Bir yoruma göre “râi” (emir kipi) şeklindeki türetilmiş fiil kalıbı (müfâale babı) genellikle iki kişi veya iki zümre arasındaki karşılıklı ilişkileri, tutum ve davranışları ifade ettiğinden, “râinâ” sözü “Bizi kolla, gözet; sen bizi gözetmezsen biz de seni gözetmeyiz” veya “Bizi can kulağıyla dinle; sen bizi dinlemezsen biz de seni dinlemeyiz!” şeklinde bir anlam içerir. Bu ise Peygamber’e karşı bir saygısızlığı çağrıştırmaktadır. Oysa Kur’an-ı Kerîm müslümanları Peygamber hakkında her zaman edepli ve nazik olmaya davet etmekteydi. Bu âyette de Resûl-i Ekrem’le konuşurken ona, belirtilen anlama gelebilecek bir kelimeyle ve kaba bir tavırla hitap etmelerini yakışıksız bulmuş; bunun yerine “unzurnâ”, yani “Bize bak, bize ilgi göster” veya “Bize tebliğde bulunurken mühlet ver, durumumuzu gözet ki sözünü daha iyi kavrayıp anlattıklarını öğrenebilelim” demelerini; ayrıca Resûlullah’ı dikkatle dinleyip söylediklerini zihinlerine yerleştirmelerini emretmiştir. Başka bir yoruma göre “râinâ” kelimesi Arapça’da hakaret anlamı taşımamakla birlikte, İbrânî dilinde “râinâ” gibi telaffuz edilen bir hakaret kelimesi bulunmaktaydı. Medine yahudileri hakaret maksadıyla bu kelimeyi kullandıkları, hatta Hz. Peygamber’le tartışırken aynı kelimeyi telaffuz ettikleri (Nisâ 4:46) için âyette müslümanlara, bunun yerine aynı anlama gelen “unzurnâ” kelimesini kullanmaları öğütlenmiştir (Taberî, I, 473-474; Şevkânî, I, 136).

Kur’an’da 89 kez geçen [yâ eyyühellezîne âmenû] “Ey iman edenler” hitabının geçtiği yerler için bkz. Bakara 2:153, dipnot 4.,Burada geçen [Râ‘inâ] kelimesi, “bize çobanlık et” anlamında olumsuz anlamlı bir kullanımdır ve bazı yahudilerin müslümanlara yönelik hakaret içerikli ifadelerini içermektedir. Bu yüzden Yüce Allah bunu söylemeyi yasaklamaktadır. Bu mesaj, Nisâ 4:46. ayetiyle birlikte okunmalıdır.  

1- Bize uy. Arzularımıza göre hareket et. 2- Bizi gözet, bizimle ilgilen.  

[Not: Müslüman topluma koyun gibi güdülmek ve despot bir idareye boyun eğmek değil, etkin bir şekilde siyasete girmek, yönetimi takip ve tenkit etmek, ama şuurlu bir sorumluluk yüklenip Hakk’ta ve hayırda itaat etmek düşmektedir.]  

Bizi de gözet anlamına gelen "Râinâ" sözünü Yahûdiler, "Râinâ - çobanımız" tarzına çevirdiler. Bu âyet, bu yüzden vahyedildi.  

bk. Kur’an-ı Kerim 2:44, 213, 219, 248, 269; 3:66, 104, 159; 4:43, 46; 5:48, 50, 90; 7:155; 16:67; 17:28; 23:68; 24:48; 30:29; 38:26, 29; 42:39; 58:11; ed-Dürrü’l-Mensûr, 2:51-52; Hak Dini Kur’an Dili, 1:376.  

104.İbnu`l-Munzir`in Suddi`den rivayet ettiğine göre yahudilerden Malik bin es-Sayf ve Rifa`a bin Zeyd adında iki adam vardı. Bunlar Resulullah (a.s.) ile karşılaştıklarında: "Kulağınla bizi gözet ve duy duyulmaz olası" diyorlardı. Müslümanlar bu sözün kitap ehlinin peygamberlerine hürmet için kullandıkları sözler olduğunu sanmışlardı. Resulullah (a.s.)`a da böyle söylediler. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti kerimeyi indirdi.Ebu Nu`aym`ın ed-Delail`de Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre, Arapça`da "bizi gözet" anlamı taşıyan "ra`ina" sözü yahudilerin dilinde çirkin bir küfür anlamı taşıyordu. Onlar bu sözü söyleyip kendi aralarında gülüyorlardı.Bu ayeti kerimenin iniş sebebi ile ilgili daha başka rivayetler de nakledilmiştir. Ancak farklı olaylardan sözeden bu rivayetlerin tümünde yahudilerin söz konusu kelimeyi Resulullah (a.s.)`a karşı hakaret amacıyla kullanmaları dolayısıyla bu ayeti kerimenin indirildiği ifade edilmektedir.20.Arapça`da "ra`a" kökünden türeme emir fiil olan ve "bizi gözet, bizim isteğimize de kulak ver" gibi anlamlar taşıyan "ra`ina" kelimesi İbranice`de küfür anlamı taşıdığından dolayı yahudiler Resulullah (a.s.)`a bu sözle hitap edilmesinden hoşlanıyor ve kendileri de özellikle bu kelimeyi kullanmayı tercih ediyorlardı. Bundan dolayı Yüce Allah, mü`minlere Resulullah (a.s.)`a bu sözle hitap etmemelerini emretti. Mü`minler bu sözü kullanmayınca yahudiler de artık kullanmaktan çekinir oldular.  

Bkz. 4:46, 5:13“Bizi güt” anlamına gelen “râinâ” kelimesi; Arap Yahudileri tarafından o günkü konuşma dilinde, sövme ifadesi olarak da kullanılırdı. Yahudiler içlerindeki düşmanlığı kelime oyunlarıyla da ortaya koyarak İslam’ın peygamberini “Râinâ” kelimesiyle küçük düşürmeye çalışıyorlardı. “Râinâ”: bizi güt yani, peygamberin hitap ettiği kitleyi düşünemeyen, sorgulamayan sürü yerine koyan ve bu sürünün başındaki kişiyi de çobanları olarak gören bir alay kelimesi olarak kullanıyorlardı. Bunun üzerine Allah, inananlara aynı ifadeyi kullanmamalarını, onun yerine doğru olan “unzurnâ/bizi yönet” kelimesini kullanmalarını emretti.  

 Resûlullah (s.a.) müslümanlara bir şey öğretirken, bizi biraz bekle, acele etme manasına «Râinâ» derlerdi. Yahudilerin de sövmek manasına gelen «Râinâ» kelimeleri vardı. Müslümanların bu sözünü işitince, Efendimize kötü maksatla öyle hitap etmeye başladılar. Bunun üzerine «Râinâ» demeyin, o manaya gelen «unzurnâ» deyin denildi ki, bizi bekle demektir.  

"Raina" (bize çobanlık et) sözcüğü koyun gibi güdülmeyi ve kör taklitçiliği ifade eder. Müslümanlar, peygamber dahil hiç kimseyi koyun gibi izlemezler.  

(2)Resûllullah (asm) bir mevzû‘ hakkında konuşurken, Ashâb-ı Kirâm’dan (radıyallâhü anhüm ecmaîn)bazısı: “Bizi gözetip bekle (acele etme) ki, sözünü anlayalım!” ma‘nâsında رَاعِناَ (Râinâ) derlerdi. Yahudiler bu sözü, İbrânîce veya Süryânîce birbirlerine küfrederken kullandıkları “Râînâ” sözüyle değiştirip, Hz. Peygamber(asm)’a onunla hitâb etmeye başlamaları üzerine bu âyet nâzil olmuştur. Böylece mü’minlere, رَاعِنَا yerine, aynı ma‘nâya gelen اُنْظُرْنَا(Ünzurnâ) demeleri emredilmiştir. (Celâleyn Şerhi, c. 1, 135)  

[13] Ayet-i Celile, Yahudilerin peygamberimiz hakkında kullandıkları «Râ'inâ» kelimesinin terk olunup «Unzurnâ = bize bak» kelimesinin istimali hakkında nâzil olmuştur. Yahudiler Râ'inâ ile «ey çoban? ey ahmak!» mânasını kasdederler. Mü'minler ise bizim aczimize riayet et, yavaş yavaş emir eyle, bizi gözet mânasını kasdederlerdi.  

(Her ne kadar bu iki kelime (raina ve unzurna) Arapça’da aynı anlama gelse de İbranice dilinde “raine” cümlesi, “Bizi ahmaklaştır” anlamına da geliyordu. Yahudiler ise bundan kötü istifade ederek “raina (Allahım! Bizi koru ve gözet!)” diye dua eden Müslümanlarla alay ediyordu. Allah Müslümanları uyararak düşmana fırsat vermemelerini, “raina” yerine aynı anlamı ifade eden “unzurna” kelimesini kullanmalarını öğütlemiştir.)  

1 İslâm’ın ilk yıllarında Müslümanlar, Peygamberimize; “bizi gözet, müsaade buyur da anlayalım.” anlamına gelen (رَاعِنَا) “Râinâ” ifâdesini kullanırlardı. Daha sonra Allah, Müslümanlara bu ifâdenin yerine, aynı anlama gelen (اُنْظُرْنَا) ifâdesini kullanmalarını emir buyurdu. Zîrâ Yahûdîler, bu (رَاعِنَا) ifâdesini kendi aralarında birbirlerine hakaret etmek için kullandıkları ve “bizim çoban” anlamına gelen (رَاعيِنَا) ifâdesine benzetiyorlar ve bununla Peygamberimize hakaret etmeye çalışıyorlardı. İşte Allah, bu âyetle Müslümanların Yahûdîlerin sahtekârlıklarına fırsat vermemelerini, sağlamıştır. Türkçe meâlcilerden, kâfirlere Müslümanlardan daha çok merhametli olan bazılarının, özellikle bu âyetteki “Râinâ” ifâdesine, “bizi güt, sen bize uy, bizi dinle” gibi, kelimenin kök anlamıyla hiçbir alakası olmayan, tamamen ön yargılarına ve takiyye yaparak gizledikleri meşreplerine uygun anlamlar vermeleri, çok gariptir ve ihanette Yahudileri bile geride bırakmaktır. Bu âyete bu gibi anlamlar vererek; Müslümanları “güdülecek mahlûk”, Peygamberimizi de “çoban” yerine koymaları, onlara hakaret içermekle birlikte anlaşılabilirse de, Nisâ: 46. âyette Yahûdîlerin kendilerini “güdülecek mahlûk” yerine koyup Peygamberimize bu şekilde bir taleple gelebileceklerini anlamak hiç mümkün değildir. Zira Yahudilerin bunlar kadar ahmak olmaları mümkün değildir. Bunu da ne demek istediklerini kendilerinin de bilmedikleri “sözde izahlarından” anlamak mümkündür. Bk. (Nisâ: 46)  

[199] Bu âyet Nisâ 46 ışığında anlaşılmalıdır. Medine Yahudilerinin kelimelerle oynamak gibi bir maharetleri olduğunu, daha başka rivayetlerden de öğreniyoruz. (Krş: 93. âyet, 159. not) [200] Bu âyet aslında kelimenin söylenişine yönelik bir yasak olmaktan daha çok, bu kelimeyle dile getirilen tavra yönelik bir yasaktır. Bu, dinlemekten çok konuşmayı tercih eden, fakat konuştuğu şeyler hep mitolojik ve hurafeye dayalı, dinlemekten kaçındığı şeyler ise kaynağı berrak bir hakikat olan kişinin tavrıdır. Bu tavır 101 ve 102. âyetin başında vurgulanan marazi tavırdır. Bunda, Allah Rasûlü’ne karşı bir saygısızlığın da bulunduğu açıktır.  

Bu âyetten itibaren, müminler Yahudilerin kurdukları tuzaklara karşı uyarılıyorlar. Onlar Hz. Peygamber’e görünüşte saygı gösterseler de, daima onun bir açığını yakalamak için pusuda bekliyorlardı. Kaypak, müphem kelimeler kullanıyorlardı. Mesela: Müslümanlar, Efendimize: “Bizi gözet, himmet et” anlamında râina derlerdi. Buna benzer raina kelimesi İbranîce’de hakaret ifade eder. Bunu fırsat bilerek, ağızlarını eğip bükerek, bu kelime ile Hz. Peygamber’e hitap ederlerdi. Âyet, onların maskelerini indiriyor.  

[*] Âyetteki râinâ, "bizi güt" veya "bizi gözet" demektir. "Bizi güt" diyen kişi, hayvan yerine konabilir. Ama "unzurnâ/ bizi gözet" sözü başka anlama çekilemez. Müslümanlar, âyete aykırı olarak halka, raiyye (çoğulu reâyâ) derler. Nebîmize de şöyle bir söz mal edilerek yöneticiler tanrı, insanlar da sürü yerine konmuştur: "Bana itaat eden Allah'a itaat etmiş olur. Bana isyan eden Allah'a isyan etmiş olur. Emire (yetkiliye) itaat eden bana itaat etmiş olur. Emire isyan eden bana isyan etmiş olur. İmam (Devlet başkanı) kalkandır; arkasında savaşılır ve onunla korunma sağlanır. Allah'tan çekinmeyi emreder ve adil olursa sevap kazanır. Farklı emir verirse günahı kendinedir." (Buhari Cihad, 109)  

(51) Peygamberimiz insanlara birşey öğretirken, onlar kendilerine anlatılanı iyice anlayabilmek için “Bizi gözet, durumumuzu dikkate al” anlamında “Râinâ” derler; Yahudiler de bu sözü, kendi dillerinde hakaret içeren başka bir söze çevirip alay konusu yaparlardı. Âyet, Müslümanların izzet ve ciddiyetlerini korumak ve cahillerin eline alay fırsatı vermemek konusunda bir uyarı içermektedir. Diğer yandan, “râinâ” sözcüğü, esas itibarıyla, çobanın sürüyü gütmesi anlamını içeren bir kökten de geldiği için, Müslümanlara, “Siz güdülen bir sürü değilsiniz” mesajı da verilmiş olmaktadır. Nitekim bu sûrenin bir başka âyetinde, inkâr edenlerin hali, çoban karşısındaki sürünün durumuna benzetilmiştir (bk. 2:171).