Bakara Suresi 170. Ayet

Âyette, yaptıkları işin yanlışlığına ve çirkinliğine akıl erdiremeden, atalarının inançlarını körü körüne taklid eden müşrikler kınanmaktadır.  

İnkârcılara iman etmeleri için, bir kısmına yukarıda işaret edilen pek çok bilgi verilip uyarılar yapılarak sonuçta, “Allah’ın indirdiğine uyun” denildiğinde –sanki kendilerine bu bilgiler hiç verilmemiş, bu uyarılar hiç yapılmamış gibi– hâlâ “Biz atalarımızdan gördüğümüze uyarız, onların yolundan gideriz” dediler. Kur’an, tam bir taklitçilik, bilinçsizlik ve körlük örneği olan bu cevap karşısında, “Ya atalarının aklı bir şeye ermemiş (lâ ya‘kılûne şey’en), doğru yolu bulamamışlarsa! (lâ yehtedûn)” buyurarak bilgide ve yaşayışta doğruya ulaşmanın iki temel aracını göstermektedir. Bunlardan biri akıl diğeri de hidayettir. Aklı kullanmak kuldan, hidayet vermek Allah’tandır. Bu sebeple kul, aklını kullanıp her konuda doğruya ulaşabilmek için kendisi bakımından mümkün olan bütün sebeplere başvurmanın yanında, Allah’ın “müsebbibü’l-esbâb” (sebeplerin yaratıcısı) olduğunu da asla unutmamalı ve başarıyı daima O’ndan beklemelidir. Kötü niyetli insan ne aklını doğru kullanıp aklın buyruğuna uyabilir ne de hidayete lâyık olabilir. Esasen âyette anılan inkârcıların taklitçiliğe saplanarak akıl ve hidayet yolundan mahrum kalmalarının temel sebebi de Kur’an’ın ve Hz. Peygamber’in uyarılarından rahatsız olmaları ve bu kurtarıcı çağrıya kötü niyetle yaklaşmalarıdır. Bu tutum sadece o dönem taklitçilerine özgü de değildir. Basiretsizlik, bilinçsizlik, kötü niyet, çıkarcılık gibi çeşitli psikolojik zaaflar, kompleksler yüzünden ruhları kötürümleşmiş, şeytanın kışkırtmalarına açık ve dirençsiz hale gelmiş insanlar her devirde “atalarımızın yolu” dedikleri yanlışlara taassupla bağlanarak akıllarını sağlıklı ve gerektiği gibi kullanma, hidayetten nasiplenme imkânlarını kendi elleriyle ortadan kaldırmakta; Allah’ın, kitabı ve peygamberi aracılığıyla bildirdiği hakikatlere karşı direnmek suretiyle dalâlette kalmayı sürdürmektedirler.

Ayette geçen [elfeynâ] kelimesi [elfev] ve [elfeyâ] kalıplarında da Kur’an’da birer kez geçmekte ve “bulmak, karşılaşmak, bulup öğrenmek, görmek” gibi birbirine yakın anlamlar vermekte, müşriklerin taklitçilik üzereliği tercihlerini ifade etmektedir. Konuyla ilgili olarak Mâide 5:104 ve Lokmân 31:21’de de benzer mesajlar verilmekte ve her iki ayette de [vecednâ] “bulmak” fiili kullanılmaktadır. O kullanımlardan hareketle, yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki [elfeynâ] fiilinin de benzer bir mana verdiğini söylemek hatalı olmasa gerektir. Burada konusu edilenler Bakara 2:165. ayette sözü edilen ve Allah’ın peşi sıra putlar edinen müşrikler olsa gerektir. Yüce Allah Bakara 2:168. ayette şeytanın adımlarını izlememek gerektiğini ifade ettikten sonra, burada bir şeytan faaliyeti olan taklide dikkat çekmekte, kendisini taklide kaptıranların şeytanın adımlarını izlemiş olacağını ifade etmektedir. Taklit, şeytanın davet ettiği üzere sonu cehennem olan bir felakettir Benzer mesajlar: Mâide 5:104; A‘râf 7:28; Yûnus 10:78; Hûd 11:53-54, 62, 87; Enbiyâ 21:52-53; Şu‘arâ 26:70-74; Lokmân 31:21; Sebe’ 34:43; Sâffât 37:69-74; Zuhruf 43:22, 23.  

170.İbnu Ebi Hatim`in Abdullah bin Abbas (r.a.)`tan rivayet ettiğine göre Resulullah (a.s.) yahudileri İslâm`a davet etti ve kendilerini Allah`ın azabından ve intikamından sakındırdı. Ama onlardan Rafi bin Hureymile ve Malik bin Avf: "Ey Muhammed! Aksine biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyuyoruz. Onlar bizden daha bilgili ve daha iyi idiler" cevabını verdiler. Bunun üzerine Yüce Allah bu âyeti kerimeyi indirdi.  

İnsanlar, genelde inanç ve hayat tarzlarını atalarından, ebeveynlerinden, kardeşlerinden, yaşadıkları çevreden alırlar ve aldıklarını hiç sorgulamadan doğru olarak kabul ederler. Birçok konuda çıkmaza girseler de anlamakta zorlandıkları meseleler olsa da ve ellerindeki ilahi kitapla, yaşadıkları çelişse de sorgulama ihtiyacı duymazlar. Miras yoluyla ve kültürel olarak kendilerine intikal eden inanç ve ibadetlere dair doğru yanlış anlamında kategorize edilmiş ne varsa hepsini kör bir taklit ve taassupla kabul etmeye devam ederler. Çünkü din adına kendilerine dayatılanların içinde dokunulmazlığı olan Hz. Peygamber vardır, onun getirdiği din vardır, bu dinin arkasında da Allah vardır. Oysa onlara dayatılanların birçoğu “din” diye gösterilse de aslında devraldıkları gelenek, kültür ve tarihi birikimle oluşmuş hurafelerden ibarettir. Günümüzde de devam eden haliyle bu acı gerçeği gören ve harekete geçen bazı ilim adamları, İslam’ın temel kaynağı olan Kur’an üzerinden hareket ederek din adına ortaya konanları yeniden gözden geçirmek için çaba harcarlar. Ancak bu çalışmaların önü, gelenekçi kesim tarafından tıpkı ayette ifade buyrulduğu gibi, “Biz atalarımızdan böyle gördük ve böyle devam edeceğiz, siz de kim oluyorsunuz?” karşı çıkışıyla maalesef engellenmek istenir. Ayetin son cümlesindeki, “Doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı (onlara uyacaklar)?” sorusu; bize bu zamana kadar tüm inandıklarımızı ve yaşadıklarımızı, mutlaka Kur’an rehberliğinde ve onun aracılığıyla gözden geçirme konusunda ciddi bir uyarı niteliğindedir.  

(1)“Biz Kur’ân şâkirdleri olan Müslümanlar, bürhâna (delîle) tâbi‘ oluyoruz. Akıl ve fikir ve kalbimizle hakāik-ı îmâniyeye (îman hakīkatlerine) giriyoruz. Başka dinlerin bazı efradları (ferdleri) gibi, ruhbanları(hristiyan din adamlarını) taklîd için bürhânı (delîli) bırakmıyoruz.” (Mektûbât, Hutbe-i Şâmiye, 404)  

[1] Arap müşriklerine, yahut nâs'a, yahut Yahudilere.[2] Putlara tapar bulmuş isek putlara taparız, helâlı haram kılmışlar ise biz de helâlı haram kılarız.  

1 Bu âyette, her ne kadar bu ifâdeler kâfirler için kullanılmışsa da “emrin hususiliği, hükmün umumiliğine mani olmadığı” için emir, tüm insanlarla birlikte Müslümanlar için de geçerlidir. Binaenaleyh birilerine uyma sebebi, eskilik-yenilik veya atalar yolu olup-olmamak değil, Hakk’ın emrine uygun olmaktır. Hakk’ın emrine uyan ve ne yaptığını bilene atalar da yeniler de olsa uyulur. Hakk’ın emrini tanımayan, ne yaptığını bilmeyenlere atalar dahi olsa uyulmaz. Allah’ın indirdiği dine bakmayıp da ataların dinini yalnız ata veya efendileri olduklarından dolayı taklit etmek, onları Allah’a eşler kabul etmek ve hakkı bırakıp şeytanın emirlerine uymak demektir ki buna “taassub” denilir. Bir Müslüman için “mutaassıb” kelimesinin kullanılması caiz değildir. Buna göre tüm Müslümanlara, babalarından kalan gelenek ve göreneklere körü körüne uymak değil, bunları Kur’an’ın ve Sünnet’in süzgecinden geçirmek mecburiyeti vardır. Çünkü İslâm, “babalar dini” değil “Allah’ın dini”dir. Böyle yapan ve âyetin nüzulüne sebep olanlar; müşrik Araplar ve Yahudilerden bir gruptur. “Allah’ın indirdiğine uyun” denildiği zaman bunlar; “hayır biz babalarımızı neyin üzerinde bulduksa ona uyarız, çünkü onlar bizden hayırlı, bizden bilgili idiler” demişler (Taberî) ve taassuba sapmışlardır. Binaenaleyh böyle taassub ve taklitçilik müşriklerin ve kâfirlerin özelliğidir. 2 Taassub: Bağnazlık, doğru veya yanlışlığına bakmaksızın bir fikrin savunmasını yapmak, körü körüne kendi dinini veya ekolünü her türlü düşünce ve inançtan üstün görmek demektir. Taassub da kör bir tarafgirlik ve karşı düşünceyi inkâr vardır. Taassub sahiplerine “mutaassıb” denir. Allah’ın indirdiği dine bakmayıp da ataların dinini yalnız ata veya efendileri olduklarından dolayı taklit etmek, onları Allah’a eşler kabul etmek ve hakkı bırakıp şeytanın emirlerine uymak tam bir taassubtur. Her ne kadar halk arasında “mutaassıb” kelimesi dindar anlamında kullanılıyorsa da, bu çok yanlış bir kullanımdır. Kur'an’a ve Sünnete olan bağlılık taassub değildir. Zira iman, tasdik etmek; İslâm ise, hak ve doğru olana teslim olmak demektir. Bilgisizlikten kaynaklanan taassub ise inat ve muhakemesizlik üzere kuruludur. Taassub yalnız dinlerde değil, beşeri ideolojilerde, cemaatlerde ve sûfi ekollerde de bağnazca bağlılıklar olarak görülmektedir. Müslüman, dinine körü körüne değil bilinçli olarak bağlı olan kâmil insandır. (Bk. Fetih: 26)  

[326] Elfeynâ’ya müfessirlerimiz vecedna (bulduk) mânasını verirler. Vecedna ‘aleyhi abâenâ (5:104 vd.) gibi yakın ibareler bulunsa da bu ibare farklıdır. Zira vecede kökünden türetilmiş kelimeler Kur’an’da her tür kalıpla birçok yerde gelmesine rağmen elfâ kelimesi hepsi de tekil ve mazi sığasıyla sadece üç yerde gelir. Hiç şüphe yok ki bu, kelimenin çok özel bir vurgusu olduğuna delâlet eder. Bu vurgu farkı, kök mâna olan “sarmaş dolaş olma”nın da yardımıyla “atalarımızı üzerinde bulduğumuz gelenek” ile karşılanmıştır. [327] Yani: Hakikat değerini kıdeminden değil, Hak’tan alır. Bâtılın kıdemi bâtılı hak kılmaz, olsa olsa katmerli kılar. Muhatabı hedef almak yerine, onun kendi durumunu gözden geçirmesi için böyle hoş bir üslûp kullanılmıştır (Ayrıca bkz: 2:170; 11:35; 39:43; 43:81).