Vâkı'a Suresi 79. Ayet

İlk âyette “yıldızların yerleri” diye çevrilen tamlama müfessirlerce daha çok “yıldızların doğduğu veya battığı yerler, dolaştığı menziller yani yörüngeler” ve özellikle “kıyamet sırasında yıldızların düşeceği yerler” mânalarıyla açıklanmıştır. Bazı ilk dönem müfessirlerinden, burada “Kur’an’ın parça parça indirilişi veya indirilmiş kısımları”nın veya “Kur’an’ın muhkem âyetleri”nin yahut “Kur’an’ın başı ve sonu arasındaki uyumun, tutarlılığı”nın kastedildiği yorumları nakledilmiştir (Taberî, XXVII, 203-204). Râzî, maksadın “Kur’an’ın girdiği kalpler” olabileceği yorumunu da zikreder (XXIX, 188). Öte yandan, bu tamlamanın sözlükte “yıldızların düştüğü yerler” anlamına gelmesi, günümüzdeki bazı Kur’an araştırmacılarını burada astrofizik uzmanlarının “kara delik” tabir ettikleri “büyük kütleli yıldızların ömürlerini tüketmeleri sonucu meydana gelen farazî gök cisimleri”ne veya “yıldız kökenli olmayıp yıldızlar arası uzaydaki gaz kütlesinin sıkıştırılmasının yol açtığı oluşumlar”a işaret edildiği yorumunu yapmaya yöneltmiştir (Allah’ın yemin etmesi ve Kur’an’da yer alan kasemler konusunda genel bilgi ve değerlendirme için bk. Zâriyât 51:1-6). 77. âyette Kur’an, “mertebesi yüksek, değerli, yüce” anlamlarına gelen kerîm sıfatıyla nitelenmiştir. Çünkü Allah Teâlâ, son kitap olması dolayısıyla onu bütün ilâhî kitaplardan mükemmel kılmış, gerçek dışı unsurların ona karışmasını önlemiş, onda yüksek ahlâk ilkelerine ve önemli konulara yer vermiştir. Onu ezberleyenin ve okuyanın değeri artar; o, gerçeğe ulaştıran kanıtlarla doludur, içerdiği hidayet, bilgi, açıklama ve hikmetlerle her türlü övgünün üzerinde bir kıymeti haizdir. Ardından gelen ve “korunmuş bir kitaptadır” diye tercüme edilen ifade Kur’an’ın ikinci sıfatı olduğuna göre bu da onun değerini anlatan mânevî bir nitelemedir. Başka izahlar da bulunmakla beraber birçok müfessir tarafından güçlü bulunan yoruma göre buradaki “kitap” kelimesinden maksat “levh-i mahfûz”dur (aşağıda belirtileceği üzere, bu yoruma göre meleklerin Allah’ın ilmine, levh-i mahfûzdakilere “dokunabilmeleri” o kaynakla irtibat kurmaları ve bu hususta kendilerine verilmiş görevler bulunduğu anlamındadır; ayrıca bk. Bürûc 85:21-22). Şu halde 77 ve 78. âyetler arasındaki anlam bağı şu olmalıdır: Kur’an’ın –Resûlullah’tan işitildiği şekliyle– lafızları ve mânaları, Allah’ın ilmindekine uygundur ve o asla beşer sözü değildir. Allah’ın katındakiler bizim açımızdan saklı ve mahiyetini idrak edemeyeceğimiz hususlar olduğu için O’nun ilmini ifade eden “kitap” kelimesi “saklı, korunmuş” anlamına gelen meknûn sıfatıyla nitelenmiştir; “kitap” kelimesinin kullanılması da O’nun ilminin sâbit ve değişmezliğini belirtmek içindir. 79. âyetteki “temizlenenler” anlamına gelen mutahharûn kelimesiyle ilgili olarak da farklı açıklamalar bulunmakla beraber müfessirler genellikle, burada meleklerin kastedildiği kanaatindedir; Abese sûresinin 11-16. âyetleri bu anlamı desteklemektedir. Dolayısıyla, buradaki “dokunma” anlamına gelen mess kelimesi, Kur’an’ın içeriğinin peygambere iletilmesinde meleklerden başkasının rolünün olamayacağını ve müşriklerin iddia ettikleri gibi kâhin veya şair sözü olmadığını ifade etmektedir. Zira müşrikler cin ve şeytanların gökten gelen haberlerden çalıntı yapabildiklerine, kâhinlerin de onlardan bilgi aldıklarına, yine her şairin kendisine şiiri dikte eden bir şeytanın bulunduğuna inanıyorlardı; Hz. Peygamber’in de Kur’an’ı böyle bir yolla elde ettiğini ileri sürmüşlerdi. Kur’an’ın Allah Teâlâ tarafından böylesine yüceltici ifadelerle anılması ve âyette, –asıl anlam yukarıda açıklandığı şekilde olsa bile– temiz olarak dokunmanın ona saygıyı belirten bir niteleme olarak yer alması sebebiyle ilk zamanlardan itibaren müslümanlar Kur’an âyetlerinin yazılı olduğu malzemeye ve mushafa ibadet temizliği olmadan yani abdestsiz olarak dokunmamaya özen göstermişlerdir. İslâm âlimlerinin çoğunluğu da Hz. Peygamber’den nakledilen bazı söz ve uygulamaları (Muvatta’, “Kur’an”, 1) bu yöndeki çıkarımı destekleyici bulmuşlar ve mushafa el sürmek için abdest almak gerektiğine hükmetmişlerdir. Öte yandan İbn Abbâs, Dâvûd b. Ali, İbn Hazm ve Şevkânî gibi âlimler âyetin mushaf ile değil levh-i mahfûz ile ilgili olduğunu, abdestli olmayanın mushafa dokunmasını meneden hadisin de sahih olmadığını yahut sahih olsa bile orada müşriklerin kastedildiğini ileri sürerek abdestli olmayan, cünüp ve âdet halindeki kimselerin mushafa dokunmasını ve onu okumasını câiz görmüşlerdir (başka yorumlarla birlikte bk. Râzî, XXIX, 192-196; İbn Rüşd el-Hafîd, Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesıd, I, 435; II, 32; Şevkânî, V, 186; a.mlf., Neylü’l-Evtâr, I, 225-227, 246-248; İbn Âşûr, XXVII, 333-337). Bu uygulamaları ve abdestin gerekliliği yönündeki ictihadı esas alan ve kutsal kitabına saygısının bir nişanesi olarak ona el sürerken abdestli olmaya gayret eden bir müminin bu davranışı onun ecrini ve feyzini arttırır; fakat bu hükmün Kur’an’la yakından ilgilenme ve mânaları üzerinde düşünme çabasını engelleyen bir set gibi algılanması kuşkusuz yanlış olur. Zaten İmam Mâlik gibi İslâm âlimleri Kur’an eğitim öğretiminin ve sıkıntıya yol açan durumların ayrı mütâlaa edilmesi gerektiğini gösteren fetvalar vermişlerdir. Mushafa dokunmadan Kur’an’ın okunması veya tercümesine el sürülmesi için abdest almak ise genel olarak gerekli görülmemiş, sadece tavsiye edilmiştir.

Buradaki mesaj Yüce Allah’ın katındaki saklı kitaba Allah’a yakınlaştırılmış meleklerden başkasının dokunamayacağı, ulaşamayacağı, müdahale edemeyeceği gerçeğine dikkat çekmeyle ilgilidir. Konunun, mevcut hâliyle eldeki mushafa abdestsizlerin dokunamayacağı şeklindeki bir yasakla ilişkisi yoktur. Kur’an, kendisine dokunulsun diye indirilmiş bir kitaptır; ona abdestli dokunmak ise bir saygı göstergesidir; hüküm değildir.  

[604] Kur’ân’a dokunmak hakkında geniş bilgi için bk. Bayraklı, KUR’ÂN TEFSÎRİ, XVIII, 549-551.  

1- Bu ayet, Kur'an'a abdestsiz dokunulmayacağına dair görüşe kanıt olarak gösterilmektedir. Oysaki müşriklerin; “Vahiy, nebiye indirilirken ona cinler başka şeyler kattılar” iddialarına yanıt verilmektedir; “Ona ancak arındırılmış olanlar dokunabilir.” denerek, onların bu iddiaları yalanlanmaktadır. Yani vahyin hiçbir değişikliğe uğramadan Nebiye olduğu gibi ulaştığı söylenmektedir. Ona; ne cin ne insan, kötü amaçlı hiç bir müdahale söz konusu olmamıştır. Ona, bir ilave veya eksiltme yapılması söz konusu değildir. Ona, ancak arındırılmış olanlar dokunabilir Çevirilerde, metindeki “mutahharun” sözcüğüne “arınmış/temiz olanlar” şeklinde anlam verilmektedir. Bu yanlış bir anlamlandırmadır. Ayet, “arınmış olan” demiyor; “arındırılmış olan” diyor. “Arınmış” olmakla, “arındırılmış” olmak aynı şey değildir. Temiz olmak, bir kimsenin kendi kendisine yaptığı bir şeyken; “Temizlendirilmiş/arındırılmış olmak, başkası tarafından yapılan bir şeydir. Zaten ayette söz konusu edilen temizlik fiziki bir temizlik de değildir. Bir kimseye, “temiz insan” dendiğinde kast edilen temizlik neyse o türden bir temizliktir. Nasıl ki birine “temiz insan” dendiği zaman, eli yüzü yıkanmış, üstü başı temiz olan değil; güvenilir, dürüst, iyi bir kimse olduğu anlaşılıyorsa, bu ayette de söz konusu olan temizlik, bu tür ahlaki bir temizliktir. Onun için sizin dokunduğunu söylediğiniz şeylerin dokunmuş olması mümkün değildir. Dolayısı ile bu ayetin, “Kur'an okunurken abdestli olmak gerekir.” le bir ilgisi yoktur.  

[Bu ayetle; maddi ve manevi kirlerden, şehvani ve şeytani fikirlerden kurtulamayanların, O’nun hakikatine ulaşamayacağı ve Kur’an’ın mesajını kavrayamayacağı da ikaz edilmektedir.]  

“Arındırılmış” anlamına gelen “mutahharûn” kelimesine birçok mealde “arınmış/temiz olanlar” yani “cünüplükten ve abdestsizlikten temizlenmiş olanlar” manası verilmektedir. Namazı ikame etmek için abdesti şart koşan Maide 5:6. ayeti Mekke döneminin sonlarına doğru nazil olmuştur. Bu ayet ise namazın farziyetinden çok önce inmiştir. Dolaysıyla “abdestsizlikten temizlenmek” olarak yorumlanması doğru olmaz. Ayrıca Kur’an’da abdest şartı, Maide suresinin 5:6. ayetiyle sadece namaz için zorunlu kılınmış. Kur’an okumak için ise Nahl suresinin 16:98. ayetiyle sadece Şeytan’dan Allah’a sığınma koşulu getirilmiştir. Müşrikler; “vahiy peygambere gelirken cinler ve kötü niyetli insanlar ona başka şeyler kattılar ve onu değiştirdiler” şeklinde iftira atıyorlardı. Bunun üzerine “Ona ancak arındırılmış (şirkten ve inkârdan) temizlenmiş olanlar dokunabilir” ayetini göndererek, Allah onların bu iftiralarına cevap vermiştir.   

 Âyette geçen kitabın elimizdeki mushaf veya levh-i mahfuzdaki aslı olduğu söylenmiştir. Mushaf olduğu yolundaki yoruma göre Kur’an’ın abdestsiz ele alınamayacağına hükmedilmiştir. Kur’an abdestsiz tutulmaz fakat ezbere okunabilir. Cünüp olan kimse ise, Kur’an’a el süremediği gibi ezbere de okuyamaz.  

77-79 Bu ayetler, hemen hemen tüm Kuran ciltlerinin kapağına konan ayetlerdir. Bütün Kuran'ın içinden neden bu ayetler icma ile seçiliyor? Neden, Kuran'ın ellinin üzerindeki isim-sıfatı arasından sadece bir kez burada geçen "Kerim" (Şerefli/Yüce) seçiliyor? Kuran'a ihanet edenlerin, ortak koştukları öğretiler için seçtikleri Hadis, Sünnet ve İcma gibi kelimelerin Kuran'da olumsuz anlamlarda kullanıldığını biliyoruz (33:38; 35:43). Neredeyse ölülere özgülenen YaSin Suresinin, mesajın "dirileri" uyarmak için gönderildiğini bildiren biricik ayeti içerdiğini biliyoruz (36:70). Peki neden Kuran için sıkça kullanılan Zikr (Mesaj), Hakim (Hikmet), Mübin (Apaçık), Nur (Işık) gibi kelimeleri değil, bu ayette geçen Kerim? Neden bu ayet? Neden örneğin, Kuran'ın anlaşılır bir kitap olduğunu üstüste dört kez vurgulayan ayet değil (54:17, 22, 32, 40)? Veya neden 12:111; 15:1; 17:9; 17:88-89; 30:58; 41:3; 55:2 . . . ayetlerinden biri değil? Kuran bilgisine sahip olanlar için cevap meçhul değildir. Müşrik din adamları, bu üç ayeti (56:77-79) icma ile anlamamışlar ve saptırdıkları biçimiyle bu ayetlerin halkın büyük çoğunluğunu Kuran'dan uzaklaştırabileceğini düşünmüşlerdir. Müşrik dinadamları bu ayeti, abdestsiz olanların Kuran'a DOKUNMAMAları olarak çevirirler. Hayızlı kadınları "pis" gördüklerini de düşünürsek, anlamı icma ile çarpıtılmış bir ayeti en populer ayet ve o ayette geçen Kerim kelimesini en popüler sıfat haline getirmelerinin şeytani bir melanetin ürünü olduğu anlaşılır. Kuran'ın bir cep kitabı, bir başucu kitabı olmasını engellemek ve Kuran'ı rafa kaldırıp duvara çivilemek amacını güden plan ne yazık ki büyük oranda başarıya ulaşmıştır. Kuran, bir tren, yüksek voltajlı bir trafo veya cin gibi çarpacak tehlikeli bir nesneye çevrilmiştir. Kuran, anlaşılması çok zor, dokunulması tehlikeli, ve ulaşılması imkansız "yüce" bir kitap olunca, hoşgelsin hadisler, sünnetler, mezhepler ve bilumum palavralar! Kuran'ı Kerimi yeterli görmeyen inkarcılar, Tanrı tarafından Kuran'ı Kerim'i anlamaktan menedilmişlerdir (17:45; 18:57). Çok ilginçtir ki, Kuran'ı kaynak olarak yeterli görmeyenler Kuran'ın anlaşılması ile ilgili ayetlerin bizzat kendilerini anlamamışlardır. Nitekim, 7:3; 17:46; 41:44; 56:79 ayetleri, "hem-tez-hem-kanıt" olan özgün bir dille kanıtı tezin içine gömen birer sanat eseridir.  

(1)Kur’ân-ı Kerîm abdestsiz olarak ele alınamaz, ama ezbere okunabilir. Ancak cünüb olan kimse Kur’ân’a el süremediği gibi, ezbere de okuyamaz. (Râzî, c. 15:29, 195)  

[1] Veya Levh-i Mahfuz'dadır, ona melâike-i mutahharîn muttali olabilir.  

1 Yani Kur’an’ın vahyolunmasına, değil şeytanların müdahalesi, temiz olan meleklerden başkası dahi onun yanına yaklaşamaz. Bazı müfessirler bu âyeti; “Temiz olanlardan başkası ona dokunamaz.” şeklinde tercüme etmişlerdir. Ancak bu yorumlar, âyetin öncesi ve sonrası ile uygun düşmemektedir. Dolayısı ile bu âyetten, “Kur’an’a abdestsiz dokunmak yasaktır” şeklinde fıkhi bir hüküm çıkarmak doğru değildir. Dünyada bu kitaba, ancak îman edenlerin, temiz olarak dokunmaları daha güzel olur. Bu konu ile ilgili bazı rivâyetler şu şekildedir: a- Hz. Ali (r.a): “Cünüplüğün dışında hiçbir şey Peygamberimizi Kur’an okumaktan alıkoymazdı.” (Tirmîzî, Nesâî) b- Hz. Peygamber’in Herakliyus’a gönderdiği mektupta; “Ey Kitap Ehli, sizinle bizim aramızdaki ortak bir kelimeye gelin.” âyeti yazılı idi. (Buhari) İbnu Hazm: “Fakihlerin Kur’an’a abdestsiz dokunmak ve okumak hakkında ileri sürdükleri delillerin hiç biri, ne Kur’an’da ne de Sünnet’te sâbit değildir” demiştir. Buna rağmen Kur’an’a edeben abdestsiz dokunmamak tavsiye olunmaktadır.  

[4924] Yani: “Onu kaynağında tahrif etmek için hiçbir şeytan ona el uzatamaz”. Bu âyet Şu’arâ’ 211-212 ışığında anlaşılmalıdır. Bu âyetin mushafa abdestli dokunmanın hükmüyle herhangi bir alâkası yoktur. Çünkü: 1) Bu âyet indiğinde henüz elde “kitap” denilebilecek bir “mushaf” bulunmamaktadır. 2) O dönemde henüz abdesti farz kılan Mâide 6 inmemişti. 3) Âyetin hitap bağlamı mü’minler değil kâfirlerdir. 4) Âyetin konusu insanlar değil cin ve melek gibi görünmeyen varlıklardır. 5) Âyetteki temizlik de maddî değil 3:55, 8:11, 9:103 gibi birçok âyette kullanıldığı üzre mânevî temizliktir ki, vahyin sayfaları da “temiz sayfalar” olarak anılır (98:2). 6) Inşâ değil haber cümlesidir. Yani; “dokunmasın” değil, istese de “dokunamaz” denilmektedir. 7) Âyet ahkâm âyeti değildir, çünkü Mekkîdir. 8) Meknûn kitap, yani “korunmuş/saklanmış kitap” elle tutulup gözle görülemez.  

Burada sözü edilen saklı Kitap'ın, Levh-i Mahfûz olduğunu söyleyenler varsa da kanâ'atimize göre bu, Kur'ân'dan önceki İlâhî Kitapdır. Burada yahûdî âlimlerin, kitablarına olan saygı ve özenlerine işâret edilmektedir. Bu ta'bîr ile Mushaf'ın kendisi de kasdedilmiş olabilir. Eğer kasıt Mushaf ise Kur'ân'a, tertemiz, abdestli olanlardan başkasının el sürmeyeceği anlatılır. Kitap-ı Meknûn'u, Mushaf'ın kendisi kabul edenlerin çoğunluğu, abdestsiz Mushafa el sürülmeyecğini düşünmüş ve benimsemişlerdir. Abdestsiz Mushaf'a el sürülmese de abdestsiz Kur'ân okunabilir. Yine fakîhlerin görüşüne göre cünüp iken Kur'ân'a ne el sürülür, ne de ezbere Kur'ân okunur. Ancak bu görüşlerin Kur'ân'dan kaynaklanan bir delîli yoktur. Nitekim Selmân-ı Fârisî gibi bazı sahâbîler, abdestsiz Kur'ân'ın tutulabileceği kanısındadırlar.  

(9) Bu ibarenin hem “dokunamaz,” hem de “dokunmasın” şeklinde anlaşılması mümkündür. Bazıları bunu “Tertemiz olan meleklerden başkası, Levh-i Mahfuzdaki Kur’ân’a el süremez” şeklinde anlamışlardır. Ancak çoğunluk, bu âyeti, tertemiz olanlardan, yani abdestli olanlardan başkasının mushafa el süremeyeceği şeklinde telâkki etmektedir ki, dört mezhebin dördünde de hüküm bu şekildedir. Bununla beraber, birinci şık kabul edilse bile, göktekilerin ancak tertemiz olarak dokunabildikleri şeye karşı yerdekilerden de aynı saygıyı beklemek en doğru davranış olur. Yalnız Malikî mezhebinde, Kur’ân öğrenen ve öğretenler için bir istisna tanınmış, bunların mushafa abdestsiz dokunmaları caiz kabul edilmiştir.